Wat is de aard en de omvang van preventie in de ziekenhuiszorg?

Patiënten ontvangen in ziekenhuizen ook preventieve zorg

In ziekenhuizen worden, naast behandeling en zorg, ook preventieve activiteiten uitgevoerd. Het betreft voornamelijk zorggerelateerde preventie. Dit is preventie gericht op individuen met een ziekte of een of meerdere gezondheidsproblemen met als doel het individu te ondersteunen bij zelfredzaamheid, ziektelast te reduceren of erger te voorkomen. Doordat deze activiteiten vaak onderdeel vormen van de reguliere behandeling, zorg en begeleiding van (chronische) patiënten worden ze veelal door betrokken beroepsgroepen niet als preventie beschouwd (Jong et al., 2005). Daarnaast vindt (in mindere mate) ook geïndiceerde preventie plaats. Dit is gericht op individuen die veelal nog geen gediagnosticeerde ziekte hebben maar wel risicofactoren of symptomen. Het doel hiervan is het ontstaan van ziekte of verdere gezondheidsschade te voorkomen door een interventie of behandeling. Ten slotte verrichten alle ziekenhuizen inspanningen gericht op het voorkómen van (vermijdbare) gezondheidsschade bij patiënten (zoals decubitus en ziekenhuisinfecties). Deze activiteiten vinden plaats vanuit kwaliteitsbeleid en kunnen worden beschouwd als kwaliteit van zorg.

Veel beroepsgroepen betrokken bij preventie

Bij het uitvoeren van de preventieve activiteiten in het ziekenhuis zijn veel verschillende beroepsgroepen betrokken. Dit betreffen enerzijds speciaal voor preventie opgeleide en aangestelde functionarissen als de ziekenhuishygiënist, diëtist, decubitusconsulent en gespecialiseerde verpleegkundigen (zoals long-, diabetes- en astmaverpleegkundigen). Anderzijds gaat het om medisch specialisten, verpleegkundigen en fysiotherapeuten die primair zijn opgeleid voor het behandelen, diagnosticeren, verplegen en verzorgen van patiënten. Zo behoren preventieve activiteiten zoals vroegdiagnostiek, leefstijladvisering en medicamenteuze behandeling gericht op normalisatie van bloeddruk of cholesterol tot de dagelijkse praktijk van cardiologen (Jong et al., 2005).

Geen systematische aandacht voor risicofactoren alle patiënten

In ziekenhuizen vindt geen systematische opsporing of registratie van risicofactoren en leefstijladvisering plaats. Dit komt omdat op risicogroepen gerichte preventieve zorg (selectieve preventie) niet binnen de verzekerde ziekenhuiszorg (Zvw) valt. Er is sprake van zogenaamde 'case finding': bij individuele patiënten met bepaalde gezondheidsklachten of een verhoogd gezondheidsrisico vindt leefstijladvisering of verwijzing naar een speciaal programma plaats. Zo krijgen rokende hart- en vaatpatiënten en longpatiënten in (een deel van de) ziekenhuizen het advies te stoppen met roken en ontvangen zij begeleiding bij hun pogingen hiertoe (zie ook: Preventie van roken). Adviezen over schadelijke gevolgen van alcoholgebruik worden alleen verstrekt aan patiënten waarbij alcoholgebruik tot verergering van hun aandoening leidt. Doorverwijzingen naar beweegprogramma's vinden enkel plaats bij inactieve patiënten waarbij hun inactiviteit tot verergering van hun klachten of tot recidive leidt. Hoe systematisch case finding plaatsvindt en welk deel van de patiënten met verhoogd risico met de leefstijladviezen wordt bereikt is niet bekend. Wel is bekend dat nog lang niet alle cardiologen en longartsen (al) hun rokende patiënten adviseren te stoppen met roken en hen hierbij ondersteunen (zie: Interne link naar document Effectiviteit en gezondheidswinst van rookinterventies).

Zie ook: Icoon interne verwijzing naar onderwerp Preventie in de zorg.

Groot deel ziekenhuizen biedt vasculair risicomanagement

In 2004 beschikte de helft van de (128) ziekenhuislocaties in Nederland over een apart spreekuur of een speciale poli voor leefstijladviezen en vroegdiagnostiek van hart- en vaatziekten (vasculair risicomanagement). Veertig ziekenhuislocaties hadden plannen om een spreekuur of aparte poli voor vasculair risicomanagement te starten, waarvan meer dan de helft al met de voorbereidingen bezig waren (De Bont et al., 2004). Zie voor de spreiding van het aanbod over Nederland: Hart- en vaatziekten 2005. In alle in 2004 beschikbare spreekuren was aandacht voor de risicofactor roken. De aandacht voor de risicofactoren overgewicht, beweging en voeding bedroeg respectievelijk 83%, 79% en 66%. In nagenoeg alle spreekuren werd leefstijladvies verstrekt. Gestructureerde begeleiding bij leefstijlverandering bleef hierbij sterk achter met 41%. Samenwerking met en doorverwijzing naar de huisarts vond slechts in 13% respectievelijk 5% van de spreekuren plaats. Onbekend is hoeveel patiënten met deze vorm van preventie worden bereikt. Duidelijk is wel dat het beschikbare aantal spreekuren niet in verhouding staat tot het aantal patiënten waarvoor de spreekuren zijn bedoeld.

Preventie ook gericht op diabetes mellitus en astma/COPD

Naast hart- en vaatziekten is de geïndiceerde preventieve zorg in ziekenhuizen ook vaak gericht op diabetes mellitus type 2 en astma/COPD. Preventie van diabetes mellitus type 2 betreft vroegopsporing van nog ongediagnosticeerde patiënten en het voorkómen van verergering met als belangrijkste boodschappen gewichtsreductie, gezonde voeding en meer beweging. De preventie vindt plaats in afdelingen interne geneeskunde (diabetesklinieken) al of niet met gespecialiseerde diabetesverpleegkundigen (Jong et al., 2005) (zie ook: Preventie van diabetes mellitus). Preventie van astma richt zich vooral op het vermijden van contact met allergenen en prikkels en op het leren omgaan met de ziekte. Sommige ziekenhuizen hebben speciale astmaspreekuren en/of cursussen, waar patiënten met hun vragen terecht kunnen en van gespecialiseerde astmaverpleegkundige advies krijgen over hoe om te gaan met hun ziekte en medicatie (zie ook: Preventie van astma). De preventie van COPD richt zich op het stoppen met roken (belangrijkste oorzaak van COPD) en het voorkómen van ondergewicht (komt veel voor onder COPD-patiënten en verhoogt de sterftekans).

CVZ gaat preventief zorggebruik monitoren

Het College voor Zorgverzekeringen (CVZ) constateert in het rapport 'Van preventie verzekerd' dat er momenteel te weinig of geen zicht is op de ontwikkelingen in het preventieve zorggebruik (CVZ, 2007). Het CVZ werkt samen met de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) om de ontwikkelingen in het preventieve zorggebruik te monitoren.

Ziekenhuizen investeren in preventie van vermijdbare gezondheidsschade

Ziekenhuizen voeren allerlei activiteiten uit om te voorkómen dat patiënten tijdens het verblijf in hun instelling vermijdbare gezondheidsschade oplopen. Vermijdbare gezondheidsschade betreffen complicaties die patiënten oplopen in het ziekenhuis die in principe los staan van de aandoening waarvoor ze zijn opgenomen. Denk hierbij aan decubitus, vallen, ondervoeding, medicatiefouten en wondinfecties. Hoewel de kans op het oplopen van dergelijke gezondheidsschade ook afhankelijk is van de ernst en de aard van de aandoening waarvoor patiënten in het ziekenhuis zijn opgenomen, is het vóórkomen van dergelijke complicaties een maat (indicator) voor de kwaliteit van de door de instelling geleverde zorg. Ziekenhuizen zijn op basis van de Kwaliteitswet verplicht zorg van voldoende kwaliteit te leveren. De Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) houdt toezicht op de naleving van de wettelijke bepalingen en doet jaarlijks verslag van de door instellingen geleverde kwaliteit. Er zijn twee landelijke initaitieven gericht op het verbeteren van de zorg en de patiëntveiligheid in ziekenhuizen: het actieplan 'Voorkom schade, werk veilig', van de IGZ en het programma 'Sneller beter', een initiatief van het ministerie van VWS.

Het gezonde ziekenhuis kenmerkt zich door brede visie op gezondheid

Het gezonde ziekenhuis is een activiteit binnen het project Preventie en Curatie van de Nederlandse Public Health Federatie Preventie in de zorg (zie: preventie in de zorg). Het gezonde ziekenhuis kenmerkt zich door de brede visie op gezondheid. Gezonde ziekenhuizen leveren niet alleen goede medische en verpleegkundige zorg, maar richten zich ook op het behoud en het bevorderen van de gezondheid. Bij de behandeling van de ziekte is er bijvoorbeeld expliciet aandacht voor ' empowerment': het toerusten van de patiënt om zicht te hebben op de factoren die zijn of haar gezondheid beïnvloeden. Het gezonde ziekenhuis streeft er verder naar een gezonde werkplek te zijn voor het personeel en wil regionale partner zijn in het netwerk van andere organisaties in de zorg en de publieke gezondheidszorg om de volksgezondheid in de regio te verbeteren. Op initiatief van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) bestaat er al langere tijd een Europees netwerk van gezonde ziekenhuizen. Nederlandse ziekenhuizen hebben deelgenomen aan enkele initiatieven van dit netwerk maar zijn geen formele partners in het netwerk. Een recente ontwikkeling is dat het concept wordt toegepast op alle organisaties in de zorg (health promotion health services). Hiermee sluit dit initiatief aan bij recente ontwikkelingen in Nederland waarbij er toenemend aandacht komt voor de verbinding van preventie en curatie en de ketenbenadering van publieke gezondheid tot en met medische zorg (zie ook: Interne link naar document Preventie in de zorg).

Naar boven

Bronnen en Literatuur

Literatuur

Bont YCM de, Oosterhout MJW van, Strijbis AM.Rapportage inventarisatie vasculair risicomanagement. Den Haag: Nederlandse Hartstichting, 2004.
CVZ, College voor Zorgverzekeringen.Van preventie verzekerd. Diemen: CVZ, 2007.
Jong ORW, Reeuwijk-Werkhorst J van, Davidse W, Perenboom RJM, Quak ABWM, Assendelft WJJ.Preventie in de verzekerde zorg. Leiden: TNO, 2005.

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

COPD: Chronic obstructive pulmonary disease; Chronische obstructieve longziekten.
IGZ: Inspectie voor de Gezondheidszorg; URL: http://www.igz.nl
NZa: Nederlandse Zorgautoriteit; Samenvoeging van het College tarieven gezondheidszorg (CTG) en het College van toezicht op de zorgverzekeringen (CTZ). Per 1 januari 2006. URL: http://www.nza.nl.
VWS: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; URL: www.rijksoverheid.nl/ministeries/vws
WHO: World Health Organization; Wereldgezondheidsorganisatie. URL: http://www.who.int
Zvw: Zorgverzekeringswet

Busch MCM (RIVM). Wat is de aard en de omvang van preventie in de ziekenhuiszorg? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Zorg\Ziekenhuiszorg, 24 juni 2008.