Wat is gezondheidszorg?

In het Nationaal Kompas wordt gezondheidszorg omschreven als het geheel van zorgverleners (en ondersteunend personeel), instellingen, middelen en activiteiten dat direct gericht is op instandhouding en verbetering van de gezondheidstoestand en/of zelfredzaamheid en op het reduceren, opheffen, compenseren en voorkomen van tekorten daarin (gebaseerd op Van der Meer & Schouten, 1997; Nuy & Bex, 1986). De zorgverlening door de zorgverlener aan de individuele patiënt/cliënt staat centraal, al worden ook daaraan ondersteunende activiteiten tot de gezondheidszorg gerekend (zoals activiteiten uitgevoerd door assistenten, laboratoriumpersoneel, management). Zorgverleners hebben een medische, verpleegkundige of verzorgende opleiding genoten op basis waarvan zij hun beroep uitoefenen.

Het verschil tussen gezondheidszorg en gezondheidszorgstelsel

De focus van de hier gehanteerde definitie van gezondheidszorg is het primaire proces van zorgverlening en niet het zorgstelsel. Het zorgstelsel is breder dan gezondheidszorg en omvat naast zorgverlening ook activiteiten van partijen die meer op afstand staan van het primaire proces en een belangrijke rol hebben in het scheppen van randvoorwaarden voor het leveren van toegankelijke en betaalbare zorg van goede kwaliteit. Voorbeelden hiervan zijn de ziektekostenverzekering, premieheffing en vergoedingen, de organisatie van de kwaliteit- en veiligheidsbewaking door beroepsverenigingen, zorgverzekeraars en overheid, rechtspraak, toezicht door de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ), beleidsbeïnvloeding, opleiding en kennisontwikkeling. Deze ondersteunende en sturende activiteiten en bijbehorende actoren laten we in het Kompas in principe buiten beschouwing. Informatie over veel van deze aspecten is terug te vinden in de Zorgbalans. De Zorgbalans beschrijft de prestaties van het gezondheidszorgsysteem.

Gezondheidszorg heeft verschillende doelen en indelingen

De gezondheidszorg heeft verschillende doelen: voorkomen van ziekte, genezing, revalidatie en/of verbeteren van de kwaliteit van leven, verminderen van klachten, voorkomen van verergering van de ziekte of de gevolgen van een ziekte en verlichten van lijden. Er zijn grofweg vier indelingen van zorg die veelvuldig worden gebruikt, te weten:

zorg naar zorgbehoefte
zorg naar plaats van behandeling
zorg naar behandelingsniveau
zorg naar doelgroep

Deze zijn hieronder achtereenvolgens beschreven.

Zorg naar zorgbehoefte

Er zijn verschillende soorten zorgbehoeften:

zorg rond de geboorte
gezond blijven
beter worden
leven met een ziekte of een handicap
zorg aan het eind van het leven

De laatste vier worden in de VS (AHRQ, 2003b) en Nederland (Arah et al., 2006b; Westert et al., 2010) al langere tijd gebruikt om de kwaliteit, toegankelijkheid en betaalbaarheid van de zorg en het zorgstelsel te beschrijven. De zorg rond de geboorte is toegevoegd omdat het een tegenhanger is van zorg aan het eind van het leven, goede zorg rond de geboorte in belangrijke mate bijdraagt aan de gezondheid van moeder en kind (Stuurgroep zwangerschap en geboorte, 2009) en het onderwerp blijvend aandacht vraagt. Deze behoeften zijn gekoppeld aan verschillende vormen van zorg. Zo zijn curatieve activiteiten vooral gericht op beter worden, preventieve activiteiten op gezond blijven, verzorgende activiteiten op het leven met een ziekte of een handicap en palliatieve activiteiten gericht op kwaliteit van leven en sterven.

Soms worden deze activiteiten min of meer gelijk gesteld aan sectoren binnen de gezondheidszorg zoals cure, care en preventie. In de literatuur verschillen de precieze indelingen, de benaming van de sectoren en wat er onder valt. Zo kunnen delen van de geestelijke gezondheidszorg onder de curatieve sector vallen, maar ook onder de care- en de welzijnssector. Dit geldt eveneens voor bijvoorbeeld de hulpmiddelenvoorziening; soms valt het onder de care/langdurige zorg terwijl het in andere publicaties onder welzijn valt. Acute versus chronische zorg is een andere indeling die in het verlengde van bovenstaande zorgdoelstellingen ligt (Schrijvers, 1993).

Zorg naar plaats van behandeling

De gezondheidszorg kent drie plaatsen van behandeling: intramuraal, extramuraal en semimuraal. Bij intramurale zorg wordt zorg verleend aan mensen die zijn opgenomen in een instelling en daar langer dan 24 uur verblijven. Intramurale voorzieningen zijn verpleeg- of verzorgingshuizen, ziekenhuizen en instellingen voor mensen met een verstandelijke handicap (Thesaurus Zorg & Welzijn, 2011). Extramuraal betekent zorg zonder opname, die vaak verleend wordt in de directe omgeving van de patiënt. De huisartsenpraktijk en polikliniek zijn bekende extramurale voorzieningen. Van semimuraal is sprake als er zorg wordt verleend die verder gaat dan het extramurale aanbod, maar er onvoldoende aanleiding is voor opname. Voorbeelden hiervan zijn deeltijdbehandeling in een ziekenhuis of instelling voor geestelijke gezondheidszorg en dagverpleging in een verpleeghuis (Thesaurus Zorg & Welzijn, 2011). In de curatieve zorg wordt ook het begrippenpaar klinisch en ambulant gehanteerd. Klinische zorg valt onder intramurale medische zorg en ambulante zorg omvat de extramurale zorg (Nuy & Bex, 1986). De grenzen tussen de plaatsen van behandeling zijn echter niet altijd helemaal duidelijk.

Instellingenoverschrijdende zorg

Naast bovenstaande begrippen is er ook transmurale zorg. Dit is zorg die niet in één bepaalde instelling verleend wordt, maar door verschillende zorgverleners uit zowel extramurale als intramurale instellingen om zo goed mogelijk te kunnen aansluiten bij de behoeften van de patiënt. Daarbij zijn over de zorgverlening en bijbehorende (deel)verantwoordelijkheden afspraken gemaakt tussen de zorgverleners (Thesaurus Zorg & Welzijn, 2011; Boot, 2010). In het verlengde van het begrip transmurale zorg liggen termen als ketenzorg, integrale zorg, diseasemanagement en gestuurde zorg. Deze aan elkaar verwante termen worden in de literatuur door elkaar heen gebruikt (Drewes et al., 2008). Voor meer informatie over deze zorgconcepten zie Wat is disease management?

Zorg naar behandelingsniveau

Er zijn verschillende soorten behandelingsniveaus; de nulde, eerste, tweede en derdelijn. De aard van het gezondheidsprobleem is bepalend voor het behandelingsniveau. Wanneer er zorg wordt aangeboden zonder dat er een hulpvraag is, noemen we dat preventieve gezondheidszorg, of ook wel nuldelijnszorg (Mackenbach & Van der Maas, 2008). GGD’en verlenen vaak deze zorg. Als er een hulpvraag is, wordt getracht met algemene zorg in de eerstelijn de klachten te verhelpen. Deze zorg is direct toegankelijk. Het gaat onder meer om huisartsenzorg, eerstelijnspsychologische zorg, fysiotherapie, mondzorg en verloskundige zorg. Als de zorg in de eerstelijn ontoereikend is en meer specialistische zorg noodzakelijk is, wijzen zorgverleners door naar de tweedelijn. Voor behandeling in de tweede lijn is een verwijzing uit de eerste lijn noodzakelijk. Onder de tweedelijnszorg vallen ziekenhuiszorg, geestelijke gezondheidszorg en gespecialiseerde jeugdzorg. Op het moment dat er hoogspecialistische zorg nodig is, zowel voor geestelijke als somatische gezondheidsproblemen, volgt doorverwijzing naar instellingen voor topklinische zorg. Dit noemen wij derdelijnszorg.

Zorg naar doelgroep

De gezondheidszorg kan worden ingedeeld naar groepen personen waarop de zorg zich richt. Er zijn verschillende doelgroepen te onderscheiden: zorg gericht op de totale bevolking, zorg gericht op bepaalde leeftijdsgroepen en geslacht, zorg gericht op bevolkingsgroepen met specifieke risico’s, zorg gericht op mensen met een beperking en zorg gericht op mensen met bepaalde ziekten (Nuy & Bex, 1986; Roscam Abbing, 1983). Voorbeelden zijn de ouderenzorg en de moeder- en kindzorg (indeling naar leeftijd) en de bedrijfsgeneeskundige zorg en zorg in gevangenissen (indeling naar bevolkingsgroepen met risico’s).

Bronnen en Literatuur

Literatuur

AHRQ, Agency for Healthcare Research and Quality.National Healthcare Quality Report. Rockville: U.S. Department of Health and Human Services, 2003b.
Arah OA, Westert GP, Hurst J, Klazinga NS. A conceptual framework for the OECD Health Care Quality Indicators Project. Int J Quality Health Care,2006; 18: 5-13.
Boot JMD.Organisatie van de gezondheidszorg. Assen: Van Gorcum, 2010.
Drewes HW, Boom JHC, Graafmans WC, Struijs JE, Baan CA. Effectiviteit van disease management. Een overzicht van de (internationale) literatuur. RIVM-rapport nr. 260131001. Bilthoven: RIVM,2008.
Mackenbach JP, Van der Maas PJ (red.).Volksgezondheid en gezondheidszorg. Maarssen: Elsevier gezondheidszorg, 2008.
Meer J van der, Schouten JSAG (red.). Volksgezondheid Toekomst Verkenning 1997. V Effecten van zorg. Maarssen: Elsevier/De Tijdstroom,1997.
Nuy MHR, Bex JHM (red.).Aspekten van de gezondheidszorg. Nijmegen: Universiteit Nijmegen, 1986.
Roscam Abbing EW (red.).Bouw en werking van de gezondheidszorg in Nederland. Utrecht/Antwerpen: Bohn, Scheltema & Holkema, 1983.
Schrijvers AJP.Een kathedraal van zorg. Een inleiding over het functioneren van de zorg. Utrecht: De Tijdstroom, 1993.
Stuurgroep zwangerschap en geboorte.Een goed begin. Veilige zorg rond de zwangerschap en geboorte. Utrecht: Stuurgroep zwangerschap en geboorte, 2009.
Thesaurus Zorg & Welzijnhttp: //www.thesauruszorgenwelzijn.nl (geraadpleegd 30 november 2011). Utrecht, 2011.
Westert GP, Berg MJ van den, Zwakhals SLN, Heijink R, Jong JD de, Verkleij H. Zorgbalans 2010. De prestaties van de Nederlandse zorg. Bilthoven: RIVM,2010.

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

IGZ: Inspectie voor de Gezondheidszorg; URL: http://www.igz.nl

Post N (RIVM), Gijsen, R. (RIVM). Wat is gezondheidszorg? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Zorg, 9 december 2011.

Wat is gezondheidszorg?