Wat is wachten?

Aan het ontvangen van zorg gaat meestal een periode van wachten vooraf. In het Kompas verstaan we hieronder meestal de tijd die verstrijkt tussen het moment dat bekend is dat iemand bepaalde zorg nodig heeft (indicatiestelling) en het moment dat deze zorg daadwerkelijk ontvangen wordt. Uitzondering is de geestelijke gezondheidszorg, waar de tijd die voorafgaat aan de indicatiestelling ook als wachttijd beschouwd. Voor een goed begrip over wachten in de gezondheidszorg is het van belang om inzicht te hebben in zowel de omvang van de wachtlijst, als de wachttijd en de relatie tussen beide.

Wat zijn aanvaardbare wachttijden?

Wachten op (niet-acute) zorg is normaal en in principe ook niet zorgelijk, zolang het niet leidt tot gezondheidsschade of onnodig lang werkverzuim. In het zogenaamde Treekoverleg hebben zorgaanbieders en verzekeraars afspraken gemaakt over aanvaardbare wachttijden in de zorg. Per sector en soms per zorgproduct zijn de maximaal aanvaardbare wachttijden vastgesteld (de zogenaamde Treeknormen, zie tabel 1).

Hoe ontstaan wachtlijsten en wachttijden?

Wachtlijsten ontstaan door frictie tussen vraag en aanbod. In logistieke termen heet het: de verwerkingssnelheid is minder groot dan de snelheid van instroom van patiënten en cliënten. De beschikbare verwerkingscapaciteit is eindig (vanwege beperkte financiële middelen en arbeidspotentieel), terwijl de vraag naar zorg vrijwel oneindig is. Er zijn vele factoren die een rol spelen bij het ontstaan van wachtlijsten en wachttijden, en de relaties zijn niet altijd even inzichtelijk en voorspelbaar. Er kunnen vijf domeinen worden onderscheiden (Prismant, 2000a) die, in verschillende mate en in onderlinge samenhang, van invloed zijn op de wachtlijsten en wachttijden:

• Het financieel-budgettair domein: bijvoorbeeld het beschikbare budget van instellingen;
• Het organisatorische domein: organieke processen binnen een instelling, zoals de beschikbaarheid en inzet van capaciteit en de planning;
• Het arbeidsmarktdomein: situatie op de arbeidsmarkt, de beschikbaarheid van personeel;
• Het zorginhoudelijke domein: bijvoorbeeld beschikbare behandelingsmogelijkheden, medische technieken en indicatiestelling;
• Het zorgvraagdomein: bijvoorbeeld demografische en epidemiologische ontwikkelingen, maar ook andere factoren die de zorgvraag beïnvloeden (zoals het aantal aanbieders in een regio).

Wat valt er aan te doen?

Indien de verwerkingscapaciteit achterblijft bij de instroom is er sprake van een wachtlijst. Kroonen (Kroonen, 1997) onderscheidt drie hoofdrichtingen van interventies voor het oplossen van de wachtlijstproblematiek:

• Toename verwerkingscapaciteit: meer capaciteit (personeel en materieel), betere planning/logistiek (organisatorisch en financieel-budgettair domein);
• Beperking instroom op de wachtlijst: scherpere indicatiestelling, keuzen in de zorg (zorginhoudelijk domein);
• Herverdeling vraag over aanbod; schuiven binnen het bestaande aanbod (zorgvraagdomein).