Wat is geestelijke gezondheidszorg?

Geestelijke gezondheidszorg richt zich op psychische problemen

De geestelijke gezondheidszorg (ggz) richt zich op mensen met psychische problemen. De twee meest voorkomende typen psychische problemen zijn emotionele problemen en gedragsproblemen. Emotionele problemen zijn onder andere angstklachten en depressiviteitsklachten. Gedragsproblemen zijn onder andere agressief, antisociaal of gewelddadig gedrag. Psychische problemen kunnen zo ernstig zijn dat ze voldoen aan de criteria voor een psychische stoornis. Voorbeelden van psychische stoornissen zijn depressie, angststoornis, verslaving, of schizofrenie. Zie ook: Interne link naar document Psychische stoornissen.

De ggz voorkomt, behandelt en begeleidt

Ggz richt zich op vier zaken (GGZ Nederland, 2010a):

Het voorkomen van psychische stoornissen.
Het behandelen en genezen van psychische problemen en stoornissen.
Het zo goed mogelijk laten deelnemen van mensen met een chronische psychische stoornis aan de samenleving.
Het bieden van (ongevraagde) hulp aan mensen die ernstig verward en/of verslaafd zijn en die uit zichzelf geen hulp zoeken.

Binnen deze vier domeinen kan onderscheid gemaakt worden naar de zwaarte van de zorg: eerstelijnszorg, gespecialiseerde zorg, crisisopvang en zorg aan cliënten met complexe aandoeningen.

Behandeling lichte psychische klachten in de eerstelijn

In de eerstelijn komen vooral mensen met lichte klachten terecht. De geestelijke gezondheidszorg in de eerstelijn is onder meer een taak van de huisarts, het maatschappelijk werk en de eerstelijnspsychologen (Van 't Land et al., 2008). Binnen de huisartsenpraktijk zijn soms ook sociaal-psychiatrisch verpleegkundigen (spv) uit de tweedelijn gedetacheerd. De eerstelijnszorg is generalistisch en gemakkelijk toegankelijk. De eerstelijnshulpverleners kunnen advies inwinnen bij gespecialiseerde ggz-instellingen. Zie ook: Interne link naar document Huisartsenzorg en Eerstelijnspsychologen.

Gespecialiseerde ggz vindt plaats in tweedelijnszorg

Is meer specialistische behandeling noodzakelijk, dan verwijst de huisarts de cliënt door naar de tweede lijn, de gespecialiseerde ggz. Ggz-instellingen hebben vaak aparte circuits voor volwassenen (18-65 jaar), ouderen en kinderen en jeugd. Er kunnen vier soorten zorg worden onderscheiden, namelijk ambulante zorg, deeltijdzorg, gemengd residentiële zorg en residentiële zorg. Bijna 90% van de cliënten wordt ambulant behandeld. Dat betekent dat de cliënt tijdens de behandeling thuis blijft wonen. Is er meer zorg nodig, dan kan iemand voor kortere of langere tijd deeltijdbehandeling krijgen. In dat geval gaat een cliënt een aantal dagdelen per week naar de ggz-instelling toe. Een klein deel van de cliënten ontvangt gemengd residentiële zorg, een combinatie van klinische en ambulante behandeling. Ten slotte bestaat er nog residentiële zorg. Hierbij gaat het om klinische behandeling of het wonen in een beschermde woonomgeving (GGZ Nederland, 2010a).

Hulpverlening vindt plaats via zorgprogramma's

Ggz-instellingen bieden hun zorg meestal aan in de vorm van een zorgprogramma (Hilderink et al., 2008). Dat omvat een samenhangend aanbod aan zorgsoorten voor mensen met een bepaald type stoornis of hulpvraag, zoals stemmingsstoornissen (vooral depressie), angststoornissen, of psychotische stoornissen (vooral schizofrenie). Een zorgprogramma bestaat vaak uit een combinatie van psychofarmaca en psychotherapeutische interventies. Daarnaast biedt de ggz algemene, ondersteunende interventies zoals psycho-educatie, lotgenotencontact en aandacht voor werk en vrijetijdsbesteding. Sommige instellingen organiseren de zorg rondom stoornisgerelateerde zorgprogramma’s, andere instellingen voegen elementen uit zorgprogramma’s (preventie, diagnostiek, behandeling, nazorg) toe aan het bestaande hulpaanbod.

Ggz biedt ook crisisopvang

Een belangrijke functie van de ggz is acute of spoedeisende hulp, ook wel crisisopvang genoemd. Cliënten kunnen zich vrijwillig aanmelden voor opname, maar kunnen ook gedwongen worden opgenomen. De rechter toetst aan de hand van de Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen (Bopz) of er reden is voor gedwongen opname.

Gespecialiseerde instellingen beschikbaar voor complexe aandoeningen

Cliënten met een zeldzame of zeer complexe psychische aandoening (circa 2 à 3%) kunnen terecht bij een beperkt aantal gespecialiseerde instellingen die meestal een landelijk bereik hebben. (GGZ Nederland, 2010a) Het gaat dan bijvoorbeeld om depressie, eetstoornissen, persoonlijkheidsproblematiek en verslaving. Deze topklinische zorg is sterk in ontwikkeling.

Consultatie en dienstverlening onderdeel van ggz

Consultatie en dienstverlening is ook een taak van de ggz. Dit houdt in: ondersteuning en begeleiding van hulpverleners/professionele werkers (zoals huisartsen, wijkverpleegkundigen en leerkrachten) om hen te leren om psychiatrische en ernstig psychische verschijnselen te herkennen, en hoe ermee om te gaan. Dienstverlening gebeurt door middel van voorlichting, advies, consultatie of overleg met verwijzers. Vaak worden er trainingen op maat voor de diverse beroepsgroepen ontwikkeld (Jeugd GGZ Amsterdam, 2010).

Bronnen en Literatuur

Literatuur

GGZ Nederland Het GGZ werkveld. Website geraadpleegd op 1 maart 2010. Amersfoort,2010a.
Hilderink I, Vink M, Land H van 't, Fotiadis L.Trendrapportage GGZ 2008. Deel 3: Kwaliteit en effectiviteit. Basisanalyse. Utrecht: Trimbos-instituut, 2008.
Jeugd GGZ Amsterdamhttp: //www.jeugdggz-amsterdam.nl Laatst geraadpleegd: 17 maart 2010. Amsterdam: Jeugd GGZ Amsterdam. 2010.
Land van 't H., Grolleman J, Mutsaers K, Smits C.Trendrapportage GGZ deel 1. Utrecht: Trimbos-instituut, 2008.

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

BOPZ: Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen
ggz: Geestelijke gezondheidszorg
SPV: Sociaal-psychiatrisch verpleegkundige

Land H van ’t (Trimbos-instituut), Meijer S (RIVM). Wat is geestelijke gezondheidszorg? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Zorg\Geestelijke gezondheidszorg, 1 april 2010.