Hoe is de ggz georganiseerd?

De ggz is divers

Er zijn veel soorten instellingen en organisaties voor de geestelijke gezondheidszorg (GGZ Nederland, 2010a). In het verleden was er een onderscheid tussen de aanbieders van ambulante zorg en klinische zorg. Voor ambulante zorg waren er de RIAGG’s. Klinische zorg werd geboden door de algemeen psychiatrische ziekenhuizen (APZ). In de meeste regio’s zijn deze instellingen gefuseerd en kunnen mensen terecht bij één geïntegreerde ggz-instelling. De huidige ggz- en verslavingszorginstellingen bieden doorgaans preventie, eerstelijns-ggz, ambulante zorg, gespecialiseerde zorg, klinische zorg en langdurig verblijf. Een cliënt kan ook geholpen worden door een vrijgevestigde psychiater of psychotherapeut.

Fusies bij geïntegreerde ggz-instellingen

Sinds 2000 is het aantal geïntegreerde ggz-instellingen toegenomen en vervolgens sinds 2006 weer afgenomen. De afname in 2006 heeft te maken met de invoering van de nieuwe Zorgverzekeringswet en de toename van de marktwerking. Vanaf 2006 was er een golf van fusies tussen geïntegreerde ggz-instellingen om de marktpositie te versterken. Het aantal RIAGG’s en algemeen psychiatrische ziekenhuizen is sterk afgenomen sinds 2000 doordat ze zijn opgegaan in geïntegreerde ggz-instellingen. Ook het aantal zelfstandige RIBW's en instellingen voor verslavingszorg is sinds 2000 afgenomen. Bij de zelfstandige tbs-instellingen voor forensische zorg en de kinder- en jeugdpsychiatrische klinieken is het aantal instellingen constant gebleven. Tot de ggz behoren ook de vrijgevestigde ggz-hulpverleners. In 2006 stonden bij de Nederlandse Vereniging van Vrijgevestigde Psychotherapeuten 1.069 psychotherapeuten, 640 psychiaters en 1.195 psychologen geregistreerd (Van Hoof et al., 2008). Daarnaast waren er in 2007 42 psychiatrische afdelingen van algemene ziekenhuizen (PAAZ).

Verschillende hulpverleners in de gespecialiseerde ggz

In de gespecialiseerde ggz werken verschillende soorten hulpverleners, zoals psychiaters, psychotherapeuten, psychologen, (sociaal) psychiatrisch verpleegkundigen (spv’en), maatschappelijk werkers en activiteitenbegeleiders. Ook werken er paramedische hulpverleners, zoals psychomotorisch-, creatief- en ergotherapeuten.

Bijna alle instellingen aangesloten bij brancheorganisatie

De vereniging GGZ Nederland is de brancheorganisatie voor ggz-instellingen. Vrijwel alle instellingen voor de geestelijke gezondheidszorg zijn lid van deze vereniging, met uitzondering van de vrijgevestigde psychiaters en psychotherapeuten (zie ook: Nederlandse Vereniging van Vrijgevestigde Psychologen & Psychotherapeuten). Naast belangenbehartiging van haar leden ondersteunt GGZ Nederland de zorgontwikkeling en de kwaliteit in de geestelijke gezondheidszorg. Zie ook GGZ Nederland.

Cliëntenorganisaties behartigen belangen van patiënten

Het Landelijk Platform GGz (LPGGz) is een koepel van twintig cliënten- en familieorganisaties in de geestelijke gezondheidszorg en behartigt de belangen van alle mensen met psychische problemen en hun naastbetrokkenen. Andere koepels zijn de CG-raad (chronisch zieken en gehandicapten), de NPCF (zorgconsumenten) en de CSO (de samenwerkende ouderenorganisaties). In de nabije toekomst zullen alle grote cliëntenorganisaties gelijkwaardig samen gaan werken in een nieuwe koepelstructuur (GGZ Nederland, 2010a).

Tabel 1: Aantal en soort ggz-instellingen, 2000-2008 (Bron: Hilderink & van 't Land, 2009).

	2000	2001	2002	2003	2004	2005	2006	2007	2008
Geïntegreerde ggz	30	32	35	39	41	40	41	37	33
APZ	12	10	8	5	3	3	3	3	2
RIAGG	19	15	12	12	10	9	7	7	6
RIBW (zelfstandig)	26	24	24	23	21	21	20	20	19
Geïntegreerde verslavingszorg	12	12	11	9	8	9	9	7	7
Ambulante verslavingszorg	8	8	9	9	6	4	4	4	4
tbs^a	7	7	7	7	7	7	6	6	6
KJP ^b	10	10	10	10	10	10	10	10	10

^a Zelfstandige tbs-instelling voor forensische zorg

^b Kinder- en jeugdpsychiatrische kliniek

Structuur van de ggz is in ontwikkeling

De huidige structuur van de ggz is volop in ontwikkeling. Tot nu toe vormde de ggz als sector een geheel. Met de introductie van de huidige financieringskaders gaat dit veranderen (Van Hoof et al., 2008). Mogelijk gaan Zvw-gefinancierde onderdelen zich op termijn afsplitsen van Awbz-gefinancierde onderdelen. De onderdelen die zich gaan afsplitsen kunnen als gespecialiseerde instelling verder of samengaan met anderen. Bijvoorbeeld Zvw-onderdelen kunnen samengaan met instellingen voor somatische gezondheidszorg. Awbz-onderdelen (verblijfs- en woonvoorzieningen voor mensen met psychische problemen) kunnen samengaan met aanbieders van vergelijkbare voorzieningen voor andere groepen (mensen met verstandelijke beperkingen, ouderen).

Ontwikkelingen in samenwerking met andere sectoren

Ook zijn er ontwikkelingen gaande in de samenwerking tussen ggz-instellingen en andere sectoren (Van Hoof et al., 2008). Het ministerie van VWS wil dat de ggz meer aansluiting zoekt bij onder andere de somatische gezondheidszorg, huisarts, maatschappelijk werk, jeugdzorginstellingen, thuiszorg, verpleeg- en verzorgingshuizen, bedrijfsleven, onderwijs en gemeenten. De ggz gaat (meer) deel uitmaken van zorgnetwerken, zoals netwerken voor jeugdigen, ouderen, eerstelijnszorg, langdurige zorg, gespecialiseerde gezondheidszorg, forensische psychiatrie en zorg en welzijn.

Het internet is een veelgebruikt medium in de ggz

Binnen de ggz is het internet steeds meer een medium voor interventies: de e-mental health (Van 't Land et al., 2008a; Riper et al., 2007). Ongeveer tweederde van de e-mental health interventies bestaat uit preventie. Dit bestaat uit online informatie en advies en zelfhulpprogramma’s met en zonder (minimale) begeleiding door een hulpverlener. De interventies bestaan grotendeels uit selectieve preventie. Behandeling bestaat uit online contact tussen cliënt en behandelaar. Een voorbeeld hiervan is ‘Interapy’, waarbij een psycholoog een cliënt individueel, langdurig begeleidt via webbased mail. Voor mensen met chronische of langdurige psychische aandoeningen wordt het internet momenteel ingezet voor bijvoorbeeld conditiemanagement, zelfmanagement en (nog spaarzaam) rehabilitatie. E-mental health voorziet in twee belangrijke behoeften van mensen met psychische problemen:

De wens om anoniem te blijven.
De behoefte om de behandeling zélf vorm te kunnen geven.

E-mental health interventies worden momenteel vooral gebruikt door hogeropgeleiden, vrouwen en autochtonen.

Bronnen en Literatuur

Literatuur

GGZ Nederland Het GGZ werkveld. Website geraadpleegd op 1 maart 2010. Amersfoort,2010a.
Hilderink I, Land H van 't.GGZ in tabellen 2008. Utrecht: Trimbos-instituut, 2009.
Hoof F van, Fotiadis L, Vijselaar J, Hasker J.Trendrapportage GGZ 2008. Deel 1: Organisatie, structuur en financiering. Basisanalyse. Utrecht: Trimbos-instituut, 2008.
Land H van 't, Grolleman J, Mutsaers K, Smits C.Trendrapportage GGZ 2008. Deel 2: Toegang en zorggebruik. Basisanalyse. Utrecht: Trimbos-instituut, 2008a.
Riper H, Smit F, Zanden R van der, Conijn B, Kramer J, Mutsaers K.E-Mental Health. High Tech, High Touch, High Trust. Utrecht: Trimbos-instituut, 2007.

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

APZ: Algemeen psychiatrisch ziekenhuis; Regionale voorziening voor crisisopvang, behandeling, verpleging en resocialisatie van alle categorieën psychiatrische patiënten. De behandeling geschiedt meestal door een (multi-disciplinair) team en omvat een breed spectrum van therapieën. De behandelduur kan variëren van enkele maanden tot vele jaren. Naast intramurale zorg biedt een APZ vaak deeltijdbehandeling en ambulante (poliklinische) geestelijke gezondheidszorg.
ggz: Geestelijke gezondheidszorg
RIBW: Regionale Instelling voor Beschermd Wonen; Voorziening voor de huisvesting en ondersteuning aan psychosociaal kwetsbare personen (zoals ex-delinquenten, thuislozen en ex-verslaafden) met veelal een langdurige psychiatrische voorgeschiedenis. De beschermende woonvorm richt zich naast begeleiding ook op de verschillende levensgebieden, zoals algemene redzaamheid, wonen, sociale contacten en dagbesteding en/of werk en streeft naar resocialisatie.
tbs: Terbeschikkingstelling (van de regering); Vorm van dwangverpleging na strafrechtelijke veroordeling (in geval van 'gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van de geestvermogens'). Voorheen tbr.
VWS: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; URL: www.rijksoverheid.nl/ministeries/vws

Definities

RIAGG: Regionale Instelling voor Ambulante Geestelijke Gezondheidszorg (Regional Institute for Outpatient Mental Health Care)

Land H van ’t (Trimbos-instituut), Meijer S (RIVM). Hoe is de ggz georganiseerd? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Zorg\Geestelijke gezondheidszorg, 1 april 2010.