Wat is de ggz voor ouderen?

GGZ voor ouderen biedt zorg bij psychische problemen en stoornissen

De geestelijke gezondheidszorg (ggz) voor ouderen biedt zorg aan ouderen met psychische problemen en stoornissen. Deze zorg draagt bij aan de verbetering van de kwaliteit van leven van cliënten (zie ook: Wat is geestelijke gezondheidszorg?). De ggz voor ouderen biedt zorg in verschillende echelons. In de eerstelijn bieden de huisarts en eerstelijnspsycholoog geestelijke gezondheidszorg, in de tweedelijn zijn dit de ggz-instellingen en in de derdelijn de verpleeg- en verzorgingshuizen (V&V) (Pot et al., 2007).

Ouderen met psychische problemen komen vaak bij huisarts

Ouderen met psychische problemen maken veelvuldig gebruik van huisartsenzorg (Depla et al., 2005). Deze ouderen komen niet alleen vanwege hun psychische of psychosociale problemen bij de huisarts, maar meestal vooral vanwege lichamelijke problemen. De huisarts ziet deze ouderen dus regelmatig en kan daardoor in principe ook psychische of psychosociale problemen vroegtijdig opsporen. Bij ernstige psychische problemen kan de huisarts de oudere doorverwijzen naar de gespecialiseerde ggz (Ten Have et al., 2007a). De eerstelijnspsycholoog speelt een beperkte rol in de hulpverlening aan ouderen met psychische problemen (Ten Have et al., 2007b).

Zorgprogramma’s in de tweedelijns ggz

In de tweedelijns ggz is de zorg voor ouderen georganiseerd in ggz-instellingen, bij het circuit ouderen. Ggz-instellingen bieden hun zorg aan ouderen met psychische problemen meestal aan in de vorm van een zorgprogramma (Hilderink et al., 2008). Dat omvat een samenhangend aanbod aan zorgsoorten voor mensen met een bepaald type stoornis of hulpvraag, zoals stemmingsstoornissen (vooral depressie), angststoornissen, of psychotische stoornissen (vooral schizofrenie). Een zorgprogramma bestaat vaak uit een combinatie van psychofarmaca en psychotherapeutische interventies. Daarnaast biedt de ggz algemene, ondersteunende interventies zoals psycho-educatie, lotgenotencontact en aandacht voor werk en vrijetijdsbesteding. Sommige instellingen organiseren de zorg rondom stoornisgerelateerde zorgprogramma’s, andere instellingen voegen elementen uit zorgprogramma’s (preventie, diagnostiek, behandeling, nazorg) toe aan het bestaande hulpaanbod.

Verpleeg- en verzorgingshuizen bieden ook psychische zorg

Ruim een derde van de verpleeghuizen en bijna een kwart van de verzorgingshuizen screent de bewoners op stemmings- en gedragsproblemen (Dorland et al., 2007). Dit gebeurt vooral bij binnenkomst. Dit blijft 10% van de verpleeghuizen en 7% van de verzorgingshuizen ook na binnenkomst doen. Alle verpleeghuizen en vrijwel alle verzorgingshuizen bieden bewoners met stemmings- en gedragsproblemen algemene zorginterventies zoals structureren en activeren. Het verzorgend personeel krijgt omgangsadviezen. Meestal bieden verpleeg- en verzorgingshuizen ook medicamenteuze behandeling. Verpleeghuizen bieden daarnaast ook vrijwel altijd psychosociale en psychologische interventies. Van de verzorgingshuizen doet minder dan de helft dit.

Type psychische zorg verschilt tussen verpleeg- en verzorgingshuizen

De variatie in het aanbod van psychosociale en psychologische interventies is beperkt. Verpleeghuizen bieden met name ondersteuningsgroepen voor familieleden van bewoners met stemmings- en gedragsproblemen aan. Andere mogelijkheden zijn cliëntgerichte psychotherapie, (cognitieve) gedragstherapie, meditatieve therapie, cognitieve stimulering en interpersoonlijke therapie. Verzorgingshuizen bieden met name psychosociale interventies zoals reminiscentie (het ophalen van positieve herinneringen) en creatieve therapie. In vrijwel alle verpleeghuizen is een (deeltijd)psycholoog werkzaam. Verzorgingshuizen schakelen vaak externe professionals in van het verpleeghuis of een ggz-instelling. Bijna alle verpleeg- en verzorgingshuizen werken samen met ggz-instellingen, vooral met psychiaters en sociaal psychiatrisch verpleegkundigen (SPV). Hierbij zijn vanuit het verpleeghuis altijd verpleeghuisartsen en vaak ook de psycholoog en verzorgenden betrokken (Dorland et al., 2007).

Ggz-instellingen bieden vaak consultatie aan verpleeg- en verzorgingshuizen

Ggz-instellingen bieden verschillende vormen van dienstverlening aan in verpleeg- en verzorgingshuizen (Dorland et al., 2007). Meestal bestaat dit uit consultatie en deskundigheidsbevordering aan het personeel. Bij consultatie staat de problematiek van een individuele bewoner centraal. De ggz-consulent levert een bijdrage aan de kennis, vaardigheden, en/of het zelfvertrouwen van de consultvrager, bijvoorbeeld via omgangs- of medicatieadviezen. Consulenten vanuit de ggz-instelling zijn meestal sociaal psychiatrisch verpleegkundigen (SPV) of psychiaters. De consultatie kan op individueel of op teamniveau plaatsvinden. Bij deskundigheidsbevordering staat de psychosociale en psychiatrische problematiek van bewoners in het algemeen centraal. Het heeft tot doel de kennis, vaardigheden en attitude van medewerkers te verbeteren. Vormen van deskundigheidsbevordering zijn een cursus, training of intervisie. Andere vormen van dienstverlening door ggz-instellingen zijn verwijsoverleg, voorlichting, onderzoek ten behoeve van derden (justitiële instelling of burgerlijke overheid), participatie in overlegorganen, supervisie en stagebegeleiding (Brunenberg & Fraanje, 2005).

Bronnen en Literatuur

Literatuur

Brunenberg W, Fraanje TNotitie GGZ Nederland afgestemd tijdens ambtelijk overleg met VWS. 2005.
Depla M, Pot AM, Graaf R de, Dorsselaer S van, Sonnenberg CM, Deeg DJH.Ontwikkeling in het gebruik van geestelijke gezondheidszorg en verslavingszorg door ouderen tot 2020. Utrecht: Trimbos-instituut, 2005.
Dorland LM, Pot AM, Verbeek MA, Depla M.Deelstudie 7b: Psychische hulpverlening in verzorging- en verpleeghuizen? In: Pot, A.M., Depla, M., ten Have, M. (red.) Monitor Geestelijke Gezondheidszorg Ouderen. Rapportage 2006. Utrecht: Trimbos-instituut, 2007.
Have M ten, Depla M, Pot AM.Deelstudie 3b: welke rol speelt de huisarts voor ouderen met psychische problemen? In: Pot, A.M., Depla, M., ten Have, m. Monitor Geestelijke Gezondheidszorg Ouderen. Rapportage 2006. Utrecht: Trimbos-instituut, 2007a.
Have M ten, Depla M, Pot AM.Deelstudie 3b: welke rol speelt de eerstelijnspsycholoog voor ouderen met psychische problemen? In: Pot, A.M., Depla, M., ten Have, m. Monitor Geestelijke Gezondheidszorg Ouderen. Rapportage 2006. Utrecht: Trimbos, 2007b.
Hilderink I, Vink M, Land H van 't, Fotiadis L.Trendrapportage GGZ 2008. Deel 3: Kwaliteit en effectiviteit. Basisanalyse. Utrecht: Trimbos-instituut, 2008.
Pot AM, Depla M, Have M ten.Monitor Geestelijke Gezondheidszorg Ouderen. Utrecht: Trimbos-instituut, 2007.

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

ggz: Geestelijke gezondheidszorg

Veerbeek M (Trimbos-instituut), Willemse (Trimbos-instituut), Pot AM (Trimbos-instituut), Meijer S (RIVM). Wat is de ggz voor ouderen? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Zorg\Geestelijke gezondheidszorg\Ggz voor ouderen, 16 juni 2010.