Depressie: Wie doet wat?

De organisatorische en beleidsmatige context bepalen voor een groot deel het aanbod en bereik van depressiepreventie. Om het aanbod en bereik te vergroten zal depressiepreventie goed verankerd moeten worden in zowel het gemeentelijke beleid als in de gezondheidszorg. Hiervoor is een landelijk beleidskader nodig.

Ministerie van VWS schept beleidskader voor preventie van depressie

Het ministerie van VWS heeft preventie van depressie als beleidsspeerpunt opgenomen in de preventienota ‘Kiezen voor gezond leven’ (VWS, 2006l). Daarmee is een beleidskader neergezet voor het gemeentelijk beleid en voor initiatieven in de gezondheidszorg op het gebied van depressiepreventie. Doelstelling is om de komende jaren meer mensen te bereiken met depressiepreventie. Preventie van depressie is niet eerder een beleidsspeerpunt geweest; het is dus beleidsmatig een vrij nieuw terrein. De landelijke overheid heeft preventieve taken grotendeels gedecentraliseerd naar gemeenten. Gemeenten zijn vanuit de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (Wmo) verantwoordelijk voor de openbare geestelijke gezondheidszorg bij de lokale bevolking (Oggz). De Wmo bepaalt dat gemeenten hun beleid op negen prestatievelden, waaronder de Oggz, moeten vastleggen in een beleidsplan. Dit plan stelt de gemeente één keer in de vier jaar op.

Centrum Gezond Leven werkt aan meer samenhang lokale gezondheidsbevordering

Het RIVM Centrum Gezond Leven (CGL) is door het ministerie van VWS ingesteld om te werken aan de versterking van doelmatige, samenhangende en effectieve lokale gezondheidsbevordering, onder meer op het gebied van depressiepreventie. Het CGL bevordert het gebruik van de best passende leefstijlinterventies en ondersteunt lokale professionals door beschikbare interventies inzichtelijk te presenteren via het Loketgezondleven.nl en te beoordelen op kwaliteit, effectiviteit en samenhang. Het CGL werkt samen met diverse lokale en landelijke partners.

Partnership Depressie Preventie actief in lokaal beleid en gezondheidszorg

Om meer mensen te kunnen bereiken met interventies ter preventie van depressie moet depressiepreventie beter worden ingebed in het lokale beleid en in de Nederlandse gezondheidszorg. Het 'Partnership Depressie Preventie' (PDP) houdt zich bezig met de wijze waarop dit zou kunnen. Het Partnership bestaat uit een groot aantal organisaties, die samen een pakket aan maatregelen leveren voor professionals binnen de publieke gezondheidszorg, eerstelijnszorg, welzijn en onderwijs en beleidsmakers. Het Partnership probeert het bereik te vergroten door zich te richten op drie deelgebieden: lokaal beleid, voorlichting en bewustwording, en signaleren en verwijzen. Het deelgebied lokaal beleid faciliteert het agenderen en invullen van depressiepreventie in lokaal beleid door gemeenten, GGD'en en betrokken lokale instellingen. Het deelgebied voorlichting en bewustwording richt zich op het programma 'Mentaal Vitaal' (Trimbos-instituut, 2009). Binnen het programma 'Mentaal Vitaal' zet het Partnership ook in op internetinterventies. Binnen het deelgebied signaleren en verwijzen informeert het Partnership professionals en vrijwilligers over risicofactoren, signalerings- en screeningsinstrumenten en deskundigheidsbevordering (Van den Berg & Schoemaker, 2010).

Tweedelijns ggz belangrijkste aanbieder van depressiepreventie

Preventieafdelingen van ggz-instellingen zijn de belangrijkste aanbieders van preventieve interventies voor depressie. Maar ook binnen de openbare geestelijke gezondheidszorg, de eerstelijnszorg en soms ook binnen de somatische tweedelijnszorg worden preventieve interventies gericht op depressie aangeboden. Dit gebeurt vaak in samenwerking met de preventie-afdelingen van ggz-instellingen.

Preventie in openbare gezondheidszorg via GGD

Binnen de openbare geestelijke gezondheidszorg hebben vooral GGD'en een rol in preventie van depressie. Zij zijn actief in het vroegtijdig herkennen en behandelen van depressie. Daarin hebben ze een coördinerende rol, maar ze voeren de activiteiten vaak ook zelf uit. Dit laatste gebeurt door hulpverleners werkzaam bij GGD'en, zoals jeugdartsen, jeugdverpleegkundigen of gedragswetenschappers. Net als bij het bevorderen van een gezonde leefstijl moet ook het voorkómen van depressie zoveel mogelijk gebeuren op de plaatsen waar mensen leven: thuis, op school, op het werk en in de wijken (Meijer et al., 2006).

Hulpverleners eerstelijn verschillen in aanbod depressiepreventie

Binnen de eerstelijn vormt preventie van depressie slechts een klein deel van het zorgaanbod. De mate waarin en de manier waarop hulpverleners in de eerstelijn zich bezig houden met preventie van depressie verschilt. Meestal gaat het om vroegherkenning en geïndiceerde preventie, in de vorm van behandeling van depressiviteitsklachten. Eerstelijnshulpverleners die zich hiermee bezig houden zijn huisarts, sociaal-psychiatrisch verpleegkundige in de huisartspraktijk, algemeen maatschappelijk werk, eerstelijnspsycholoog en bedrijfsarts. Voor ouderen spelen daarnaast de thuiszorg en de stichtingen Welzijn Ouderen een belangrijke rol. Gestandaardiseerde vormen van preventie voor depressiviteitsklachten of andere psychische klachten worden vrijwel niet aangeboden (Meijer et al., 2006).

Depressiecentrum en Korrelatie werken vanuit nuldelijn

Instanties die zich vanuit de nuldelijn inzetten voor preventie van depressie zijn het Depressie Centrum en Korrelatie. Het Depressie Centrum vertegenwoordigt landelijk het patiëntenperspectief. Dit Centrum wil elke burger die, op wat voor manier dan ook, met depressies te maken heeft, zo goed mogelijk informeren over preventie, diagnostiek en behandeling van depressies. Het Centrum biedt voorlichting, informatie, advies en ondersteuning via telefoon, internet, brochures en folders. Ook de stichting Korrelatie biedt preventieve hulp aan mensen met (onder andere) depressiviteitsklachten, per telefoon en per e-mail. Zij geeft informatie op het gebied van psychische en/of psychosociale problemen en luistert en denkt met de cliënt mee. De medewerkers zijn professionele hulpverleners, zoals verpleegkundigen, psychologen en maatschappelijk werkers. Korrelatie wordt gedeeltelijk gesubsidieerd door het ministerie van VWS.

Onderzoek en ontwikkeling taak van het Trimbos-instituut

Onderzoek, ontwikkeling en implementatie van depressiepreventie zijn vooral een taak van het Trimbos-instituut en van ZonMw. Het Trimbos-instituut verzorgt samen met GGZ Nederland een programma ‘Landelijke Steunfunctie Preventie' (LSP). De LSP organiseert activiteiten om praktijk, beleid en onderzoek gericht op preventie van psychische problematiek op elkaar af te stemmen. Ook stimuleert ze samenhang tussen landelijke en regionale activiteiten op dit terrein. De LSP richt zich op preventiewerkers, onderzoekers en beleidsmakers. Het Trimbos-instituut werkt samen met het Nederlands Kenniscentrum Angst en Depressie. Dit kenniscentrum houdt zich onder andere bezig met kennisoverdracht aan patiënten en professionals en met het ontwikkelen van expertise in preventie van angst en depressie. Ter ondersteuning van gemeenten is in 2007 de handleiding Preventie van depressie in lokaal gezondheidsbeleid opgesteld door onder andere het Trimbos-instituut. In het najaar van 2010 verschijnt er een nieuwe handleiding Gezonde Gemeente als opvolger van de huidige handleidingen lokaal gezondheidsbeleid (zie ook: Wat is het aanbod?).

ZonMw financiert onderzoek naar preventie

ZonMw is een belangrijke financier van onderzoek naar depressiepreventie. In opdracht van het ministerie van VWS financiert ZonMw ruim twintig onderzoeksprojecten op dit terrein. Voorbeelden zijn effectiviteitsstudies naar vroegopsporing en vroegbehandeling van depressie, implementatie van effectieve programma’s voor psychosociale weerbaarheid en stressmanagement, de relatie tussen preventie en de genetische aspecten van depressie, en preventie van psychische problematiek op de werkplek.

Bronnen en Literatuur

Literatuur

Berg M van den, Schoemaker CG (red.). Effecten van preventie. Deelrapport van de Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2010 Van gezond naar beter. RIVM-rapport nr. 270061007. Bilthoven: RIVM,2010.
Meijer SA, Smit F, Schoemaker C, Cuijpers P. Gezond verstand: evidence-based preventie van psychische stoornissen. RIVM-Rapport nr. 270672001; VTV Themarapport. Bilthoven/Utrecht: RIVM/Trimbos-instituut,2006.
Trimbos-instituut.Mentaal Vitaal. Innovatieprogramma depressiepreventie; update najaar 2009. Utrecht: Trimbos-instituut, 2009.
VWS, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.Kiezen voor gezond leven. Den Haag: VWS, 2006l.

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

GGD: Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst
ggz: Geestelijke gezondheidszorg
LSP: Landelijke steunfunctie preventie; Opgericht door GGZ Nederland en het Trimbos-instituut. URL: http://www.lsp-preventie.nl
Trimbos: Trimbos-instituut, Netherlands Institute of Mental Health and Addiction; URL: http://www.trimbos.nl
VWS: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; URL: www.rijksoverheid.nl/ministeries/vws
ZonMw: Nederlandse organisatie voor gezondheidsonderzoek en zorginnovatie; URL: http://www.zonmw.nl

Definities

Depressiecentrum: Instantie die zich inzet voor mensen met depressie en hun naasten. Het is onderdeel van het Fonds Psychische gezondheid. URL: http://www.depressiecentrum.nl
Eerstelijnszorg: O.a. huisartsenzorg, tandheelkundige zorg, paramedische zorg, verloskundigenpraktijken, algemeen maatschappelijk werk, eerstelijnspsychologen.
Korrelatie: Stichting die hulp biedt bij psychische en sociale problemen, zowel telefonisch als via internet. URL: http://www.korrelatie.nl
Tweedelijnszorg: O.a. ziekenhuiszorg en tweedelijns ggz.

Meijer S (RIVM). Depressie: Wie doet wat? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Preventie\Van ziekten en aandoeningen\Psychische stoornissen\Depressie, 22 maart 2010.