Preconceptionele periode: Welke middelen worden ingezet?

Bevorderen van moederschap op jonge leeftijd biedt kansen

Een stijgende leeftijd van de moeder gaat gepaard met een grotere kans op chromosomale aandoeningen zoals het Downsyndroom. Bij vrouwen van 25 jaar is die kans 1 op 1.351, bij 30 jaar is die kans gestegen naar 1 op 909. Vrouwen van 35 jaar lopen een kans van 1 op 384 dat hun kind het Downsyndroom heeft, vrouwen van 40 jaar en ouder 1 op 112 (Erfocentrum, prenatalescreening). Stimuleren van moederschap op jongeren leeftijd (onder het motto 'Een slimme meid krijgt haar kind op tijd') is een belangrijke vorm van preventie. Sinds 1980 is in Nederland de gemiddelde leeftijd van de moeder bij haar eerste kind gestegen van 25,6 jaar naar 29,4 jaar in 2005 (CBS-Statline) (zie: Wat waren de ontwikkelingen rond de geboorte in het verleden?).

Verrijking van voedingsmiddelen

Verrijking van voedingsmiddelen kan bijdragen aan de preventie van aangeboren aandoeningen:

• Gejodeerd zout: aan (brood)zout wordt jodium toegevoegd, onder meer ter preventie van de aangeboren vorm van hypothyreoïdie door jodiumgebrek. Kinderen kunnen door hypothyreoïdie, dwerggroei met een verstandelijke handicap (cretinisme) krijgen.
• Verrijking van voedingsmiddelen met foliumzuur is volgens de Nederlandse Warenwet niet toegestaan. Producenten kunnen echter een ontheffing op dit verbod aanvragen, waardoor er met foliumzuur verrijkte ontbijtgranen en 'muesli-repen' te koop zijn. Door periconceptioneel foliumzuurgebruik volgens voorschrift kan het aantal pasgeborenen met neuraalbuisdefecten afnemen met 70% (Lumley et al., 2002).

Infecties voorkomen rond de conceptie

Een infectie met rodehond aan het begin van de zwangerschap kan leiden tot groeivertraging, vroeggeboorte, doodgeboorte en het Congenitaal Rubella Syndroom (CRS). CRS kan leiden tot beschadigingen en aandoeningen aan gehoor, centrale zenuwstelsel, oog en hart. Hoe vroeger in de zwangerschap de besmetting, hoe ernstiger de problemen. Bij meer dan viervijfde van de geïnfecteerde moeders raakt ook de vrucht geïnfecteerd. Primaire preventie is mogelijk via vaccinatie. In de meest ideale omstandigheden is van iedere vrouw met een zwangerschapswens de vaccinatiestatus bekend en worden vrouwen die onvoldoende beschermd zijn gevaccineerd vóór de gewenste zwangerschap. Niet iedere vrouw in de vruchtbare leeftijd is echter gevaccineerd (zie: Wat is het bereik?). Een infectie met toxoplasmose tijdens de zwangerschap kan leiden tot blindheid of hydrocefalie (waterhoofd) bij het kind. Preventie bestaat uit vermijden van contact met de uitwerpselen van katten (via rauwe groente, in de tuin werken of verschonen van de kattenbak) en van rauw vlees, bij voorkeur vanaf het moment dat de zwangerschapswens bestaat.

Nieuwe campagne: 'Zwanger worden. Slik eerst foliumzuur'

Dagelijks één tablet foliumzuur (0,4-0,5 mg) van 4 weken vóór de bevruchting tot en met tenminste 8 weken na de bevruchting verlaagt de kans op een kind met een neuraalbuisdefect, zoals een open ruggetje (Lumley et al., 2002). Foliumzuur beschermt waarschijnlijk ook tegen andere aangeboren aandoeningen, zoals aangeboren hartaandoeningen, ontbreken van (delen van) ledematen, urinewegaandoeningen, lipspleet en gehemeltespleet en het Downsyndroom (De Walle et al., 2003). Vrouwen met een verhoogd risico op een kind met een neuraalbuisdefect wordt een hogere dosering (5 mg per dag) geadviseerd. Na een eerste publiekscampagne in 1995 is eind 2006 een nieuwe campagne gestart onder het motto 'Zwanger worden. Slik eerst foliumzuur'. Door gerichte voorlichting via zorgverleners en algemeen toegankelijke voorlichting op Slikeerstfoliumzuur, een website over foliumzuur, moet het gebruik in 2010 landelijk gestegen zijn tot 70% (Tweede Kamer, 2006c).

Vrouwen met een aangeboren aandoening of chronische ziekte krijgen specifieke voorlichting

Door verbeteringen in de diagnostiek en behandeling is ook voor vrouwen met een aangeboren aandoening of een chronische ziekte, een zwangerschap steeds vaker mogelijk. Een deel van hen heeft echter een verhoogde kans op een kind met een aangeboren aandoening. Daarom is het belangrijk dat deze vrouwen op tijd voorlichting krijgen zowel vóór als tijdens de zwangerschap. Enkele voorbeelden:

• Epilepsie: vrouwen die anti-epileptica slikken, krijgen het advies vitamine K te gebruiken tijdens de laatste vier weken van hun zwangerschap. Voorafgaand aan de zwangerschap is overleg nodig met de behandelend neuroloog, gynaecoloog en/of klinisch geneticus over het specifieke risico van de vrouw en over de mogelijkheden om het medicijngebruik aan te passen. Het gebruik van een aantal anti-epileptica geeft een twee tot drie keer verhoogde kans op een kind met een aangeboren aandoening.
• Diabetes mellitus: vrouwen met diabetes mellitus krijgen het advies het bloedglucosegehalte goed op peil te houden. Een verstoord bloedglucosegehalte (suikerregulatie) rond de conceptie en tijdens de aanleg van organen verhoogt de kans op een kind met een aangeboren aandoening (met name aan hart, nieren, urinewegen en neuraalbuis).
• PKU: vrouwen met PKU moeten een extra streng dieet volgen net vóór en tijdens de zwangerschap. Zonder dieet hebben zij te hoge fenylalaninespiegels (een van de essentiele aminozuren), wat hartafwijkingen en hersenbeschadigingen bij hun ongeboren kind kan veroorzaken.