Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
Nationaal Kompas Volksgezondheid
Zoeken
Preventie gericht op lichaamsgewicht
Doel en organisatie

Lichaamsgewicht: Wat is het aanbod?

Overgewicht Ondergewicht

Overgewicht

Nota Overgewicht roept diverse partijen op om bij te dragen aan preventie

In de Nota Overgewicht worden de maatschappelijke partners (zoals artsen, werkgevers, schoolbesturen en lokale overheden) door de overheid opgeroepen om een bijdrage te leveren aan de preventie van overgewicht. In de nota wordt onder meer een aantal instrumenten beschreven om betrokken partijen te ondersteunen (VWS, 2009b).

Convenant Gezond Gewicht als opvolger van Convenant Overgewicht

Daarnaast heeft het ministerie van VWS het Convenant Gezond Gewicht geïnitieerd. Dit convenant is de opvolger van het Convenant Overgewicht. De looptijd van het nieuwe convenant is van 2010-2015. Het uitgangspunt van het convenant is het aanbrengen van een balans tussen eten en bewegen. Inmiddels hebben ruim twintig partijen uit het bedrijfsleven, de grote steden en het maatschappelijk veld het convenant ondertekend.

JOGG onderdeel van Convenant

Als onderdeel van het Convenant Gezond Gewicht wordt extra aandacht besteed aan een integrale en samenhangende lokale aanpak van ernstig overgewicht (obesitas) onder kinderen. Dit onderdeel heet Jongeren Op Gezond Gewicht (JOGG) en is gebaseerd op het Franse EPODE-programma om overgewicht bij kinderen te voorkomen (Ensemble Prévenons l’Obesité Des Enfants). Het programma JOGG biedt ondersteuning aan deelnemende gemeenten bij een effectieve en duurzame aanpak gericht op een gezond gewicht voor jongeren (zie ook: EPODE-aanpak in Nederland (JOGG) en andere landen en: Zijn er verschillen tussen Nederland en andere landen?).

Handreiking Gezonde Gemeente ondersteunt lokaal gezondheidsbeleid

De Handreiking Gezonde Gemeente ondersteunt gemeenten en hun partners bij gemeentelijk gezondheidsbeleid. De handreiking biedt concrete handvatten en dient als bron van inspiratie voor het maken, uitvoeren en evalueren van dat beleid. Het biedt verwijzingen naar achtergrondinformatie en geeft voorbeelden uit de praktijk. In de handreiking staat informatie over randvoorwaarden en de gemeentelijke beleidscyclus. Tevens biedt de handreiking concrete handvatten om de thema’s roken, overgewicht, depressie, alcohol en seksuele gezondheid op te nemen in lokaal beleid én om te zetten in uitvoeringsprogramma’s. Per thema biedt de handreiking een interventieoverzicht met aanbevolen interventies. Zie ook: Wat is het bereik en wat zijn de effecten?

Integrale aanpak met Gezonde Slagkracht voor gemeenten

Gezonde Slagkracht is een programma van ZonMw gericht op (het voorkomen van) overgewicht, alcohol, roken en drugs. Deelnemende gemeenten kunnen rekenen op financiële en inhoudelijke ondersteuning om hun bevolking gezond te houden in een gezonde leefomgeving. De integrale aanpak op lokaal niveau moet versnippering van preventieve interventies voorkomen en de slagkracht van een interventie vergroten door het integrale karakter.

Tal van landelijke massamediale voorlichtingscampagnes

De preventie van overgewicht op landelijk niveau vindt vooral plaats door middel van massamediale voorlichtingscampagnes. Om een actieve leefstijl te bevorderen en hierdoor onder meer overgewicht aan te pakken heeft het Nederlands Instituut voor Sport en Bewegen (NISB) de campagne '30minutenbewegen.nl' opgezet. De campagne stimuleert volwassenen om ten minste 5 dagen per week 30 minuten matig intensief te bewegen. Kinderen, jongeren en volwassenen met overgewicht zouden elke dag 60 minuten moeten bewegen. De campagne ‘Dubbel30’ is speciaal voor deze groepen ontwikkeld. Een voorbeeld van een campagne waarin de focus ligt op een gezonder eetpatroon is 'Het Nieuwe Eten' van het Voedingscentrum. In voorgaande jaren lag de focus van campagnes nog erg op het (over)gewicht zelf, zoals bij de campagne 'Maak je niet dik'.

De BeweegKuur voor een actievere leefstijl op recept verkrijgbaar

De leefstijlinterventie BeweegKuur is een project dat mensen met overgewicht en een hoog risico op diabetes begeleidt vanuit de eerstelijnszorg naar een actievere leefstijl met verantwoorde voeding en voldoende beweging. De huisarts kan mensen die in aanmerking komen voor de BeweegKuur een 'beweegrecept' voorschrijven. De patiënt wordt begeleid door de leefstijladviseur (vaak de praktijkondersteuner), de diëtist en in de meeste gevallen de fysiotherapeut. Uiteindelijk is het de bedoeling dat de patiënt zijn nieuwe gezonde leefstijl integreert in zijn dagelijkse bezigheden. In de BeweegKuur wordt de 'zorg' vergoed (consulten bij de leefstijladviseur, diëtiste, fysiotherapeut). Het bewegen en sporten betaalt de patiënt over het algemeen zelf. In achterstandswijken kan de gemeente of GGD mensen met een laag inkomen ondersteunen (NISB, 2010).

Reclamecode opgezet om overgewicht tegen te gaan

Op initiatief van de Federatie Nederlandse Levensmiddelen Industrie (FNLI) is in juni 2005 een reclamecode in het leven geroepen om overgewicht, met name bij kinderen, tegen te gaan. Naleving van de code is in handen van de Reclame Code Commissie. In deze reclamecode staat bijvoorbeeld dat een gezondheidsclaim wetenschappelijk onderbouwd moet zijn en dat het verboden is om op basisscholen reclame te maken voor voedingsmiddelen (FNLI, 2005). (Zie ook: Zijn er verschillen tussen Nederland en andere landen?). De leeftijdsgrens voor reclame voor voedingsmiddelen gericht op kinderen is momenteel geregeld in een zelfreguleringscode. Er wordt naar gestreefd om deze code aan te passen zodat kinderen onder de 12 jaar zo weinig mogelijk geconfronteerd worden met reclame voor voedingsmiddelen die niet passen in een gezond voedingspatroon. De code introduceert een algemeen geldende beperking van reclame voor voedingsmiddelen gericht op kinderen tot zeven jaar (VWS, 2009b). De zelfreguleringscodes worden door bedrijven vastgelegd op de website Zorgvuldige Reclame.

Logo's om consumenten meer inzicht te geven in eigen energieconsumptie

Een ander initiatief van de Nederlandse voedingsmiddelenindustrie (FNLI) is het energielogo. Dit logo heeft als doel om consumenten meer inzicht te geven in voorziening van de dagelijkse energiebehoefte van een bepaald product (FNLI, 2006). De basis van het logo is gelegen in een initiatief van de European Food Information Council (EUFIC). Naast dit energielogo zijn er nog diverse andere logo’s voor voedingsmiddelen ontwikkeld zoals het ‘ik kies bewust’-logo.

Opsporing en behandeling ernstig overgewicht

Ter ondersteuning van de dagelijkse medische praktijk heeft het Kwaliteitsinstituut voor de Gezondheidszorg CBO in 2008 een multidisciplinaire richtlijn opgesteld voor de opsporing en behandeling van ernstig overgewicht (CBO, 2008c). De richtlijn beperkt zich bij volwassenen tot de diagnostiek in de eerstelijnszorg en interventies in de zorg bij ernstig overgewicht. De Jeugdgezondheidszorg voert al reguliere monitoring van lengte en gewicht uit om zo vroeg mogelijk (ernstig) overgewicht te signaleren (Bulk-Bunschoten et al., 2004).

Partnerschap Overgewicht Nederland ontwikkelt een Zorgstandaard Obesitas

Het Partnerschap Overgewicht Nederland (PON) is door het ministerie van VWS gevraagd een Zorgstandaard Obesitas te ontwikkelen. De mulitdisciplinaire CBO-richtlijn vormt hier de wetenschappelijk basis voor. De Zorgstandaard Obesitas wordt ontwikkeld omdat obesitas sinds 2009 door het College voor Zorgvoorzieningen (CVZ) wordt gedefinieerd als chronische ziekte. De zorgstandaard moet leiden tot goed afgestemde ketenzorg voor mensen met overgewicht en obesitas. De zorgstandaard wordt nauwkeurig afgestemd op de Zorgstandaard Diabetes en de Zorgstandaard Vasculair Risicomanagement.

Naar boven

Ondergewicht

Richtlijn voor diagnostiek en behandeling eetstoornissen

Omdat het nog onduidelijk is hoe risicofactoren van eetstoornissen op elkaar inwerken bestaan er geen preventieprogramma's die een eetstoornis kunnen voorkòmen. Wel kunnen er risicogroepen onderscheiden worden. In 2006 heeft de Landelijke Stuurgroep Multidisciplinaire Richtlijnontwikkeling een richtlijn opgesteld voor de diagnostiek en behandeling van eetstoornissen. Het vaststellen van een eetstoornis is niet eenvoudig omdat er vaak sprake is van schaamte en/of ontkenning van het probleem. De multidisciplinaire richtlijn beoogt een leidraad te geven voor de dagelijkse praktijk van diagnostiek (herkenning) en behandeling van mensen met een eetstoornis. De richtlijn besteedt naast de gevolgen en mogelijke risicofactoren van eetstoornissen ook aandacht aan primaire preventie. Deze preventie richt zich op de reductie van risicofactoren die mogelijk bijdragen aan de ontwikkeling van een eetstoornis (met ondergewicht als gevolg) (LSMR GGZ, 2006) (zie ook Wat zijn de mogelijke oorzaken van overgewicht en ondergewicht?). Voorbeelden hiervan zijn educatieve preventieprogramma's (bijvoorbeeld een media-bewustwordingsprogramma voor leerlingen om reclamebeelden over slankheid kritisch te beoordelen) en preventie gericht op groepen met een hoog risico (jonge vrouwen met een negatieve lichaamsbeleving, die extreem lijngedrag vertonen of kenmerken hebben van een beginnende eetstoornis). Ook zijn er trainingen voor huisartsen en schoolartsen om een eetstoornis vroegtijdig te herkennen (Trimbos-instituut, 2007).

Vroege herkenning ondervoeding in ziekenhuizen

In het kader van het kwaliteitsprogramma 'Sneller Beter', een initiatief van onder andere het ministerie van VWS, is in 2006 de pilot 'Vroege herkenning en behandeling van ondervoeding in Nederlandse ziekenhuizen' van start gegaan (Van Koningsbruggen, 2006). Ondervoeding is dikwijls moeilijk te herkennen omdat ondervoeding niet per definitie gepaard gaat met ondergewicht. Er kan ook sprake zijn van ondervoeding bij een gebrek aan vitamines of mineralen. Ondergewicht is een mogelijk gevolg van ondervoeding en kan voorkomen worden wanneer ondervoeding in een vroegtijdig stadium wordt vastgesteld. Zes ziekenhuizen hebben deelgenomen aan de pilot. In 2007 heeft een implementatieproject in veertien ziekenhuizen plaatsgevonden. In de deelnemende ziekenhuizen werden alle patiënten bij opname gescreend door de verpleegkundige op (het risico op) ondervoeding (Sneller Beter, 2007).

Eetlustbevorderende maatregelen voor ouderen

Om de gevolgen van ondervoeding voor de gezondheid van niet-zelfstandige ouderen te beperken, is het van belang om het risico op en de oorzaken van ondervoeding tijdig te signaleren. Het is van belang om de lichamelijke activiteit op peil te houden en regelmatig het gewicht van risicogroepen onder ouderen te meten. Daarbij is een eerste vereiste dat personeel in de gezondheidszorg getraind wordt in het herkennen van risicofactoren. Implementatie van de multidisciplinaire richtlijn ‘verantwoorde vocht- en voedselvoorziening’ verdient daarom aandacht in de gezondheidszorg (Van Kreijl et al., 2004; Chin A Paw, 1999). De volgende maatregelen kunnen van invloed zijn op het voorkòmen van ondervoeding (en daaraan gerelateerd ondergewicht) bij niet-zelfstandige ouderen (Mathey, 2000):

  • Verdeling van maaltijden over de dag, door onder andere een avondsnack te serveren.
  • Aanpassingen van de warme maaltijd aan de smaak van de oudere.
  • Veranderingen in de omgeving en de sfeer (ambiance) van de maaltijd.
  • Regelmatig lichaamsbeweging gedurende de week en/of het verstrekken van een met voedingsstoffen verrijkte snack (De Jong, 1999).

Naar boven

I-database biedt overzicht van leefstijlinterventies gericht op lichaamsgewicht

In de I-database (Interventiedatabase) staat het aanbod van leefstijlinterventies die in Nederland worden uitgevoerd, onder meer op het gebied van lichaamgewicht. Het Centrum Gezond Leven heeft hierbij een coördinerende en faciliterende rol. Ook geeft een onafhankelijke Erkenningscommisie inzicht in de kwaliteit en effectiviteit van de interventies.

Direct naar:

Naar boven

.

Bronnen en Literatuur

Literatuur

  • Bulk-Bunschoten AMW, Renders CM, Leerdam FJM van, HiraSing RA.Signaleringsprotocol Overgewicht in de Jeugdgezondheidszorg. Ontwikkeld in opdracht van het ministerie van VWS. Amsterdam: VU Medisch Centrum, 2004.
  • CBO, Kwaliteitsintituut voor de Gezondheidszorg. Richtlijn Diagnostiek en behandeling van obesitas bij volwassenen en kinderen. Utrecht: CBO,2008c.
  • Chin A Paw MJ.Aging in balance; Physical exercise and nutrient dense foods for the vulnerable elderly [Thesis]. Wageningen: Wageningen University, 1999.
  • FNLI, Federatie Nederlandse Levensmiddelenindustrie.Reclamecode voor voedingsmiddelen. Rijswijk: FNLI, 2005.
  • FNLI, Federatie Nederlandse Levensmiddelenindustrie. Het Energielogo. Rijswijk: FNLI,2006.
  • Jong N de.Sensible Aging. Nutrient dense foods and physical exercise for the vulnerable elderly (thesis). Wageningen: Wageningen University, 1999.
  • Koningsbruggen W van.Ervaringen pilotziekenhuizen in screeningsproject; Ziekenhuisbrede aanpak noodzaak bij screening ondervoeding. Ned Tijdschr Diëtisten, 2006; 61(6): 195-202.
  • Kreijl CF van, Knaap AGAC, Busch MCM, Havelaar AH, Kramers PGN, Kromhout D, Leeuwen FXR van (eds), et al. Ons eten gemeten. Gezonde voeding en veilig voedsel in Nederland. RIVM-rapport nr. 270555007. Houten: Bohn Stafleu Van Loghum,2004.
  • LSMR, Landelijke Stuurgroep Multidisciplinaire Richtlijnontwikkeling.Multidisciplinaire Richtlijn Eetstoornissen. Richtlijn voor de diagnostiek en behandeling van eetstoornissen. Utrecht: Trimbos instituut, 2006.
  • Mathey MAM.Aging & Appetite. Social and physiological approaches in the elderly (thesis). Wageningen: Wageningen University, 2000.
  • NISB, Nederlands Instituut voor Sport & Bewegen.BeweegKuur. Het beste recept voor uw gezondheid. Website http: //www.beweegkuur.nl geraadpleegd februari 2010. Bennekom: NISB, 2010.
  • Sneller Beter.Project 'Vroege herkenning en behandeling van ondervoeding in Nederlandse ziekenhuizen'. Internet http: //www.snellerbeter.nl/programmasb1/ondervoeding/ (geraadpleegd op 26-06-2007). Sneller Beter, 2007.
  • Trimbos-instituut.http: //www.trimbos.nl - Psychische stoornissen - Informatie voor Professionals - (Anorexia nervosa/Boulimia nervosa) (geraadpleegd 10 mei 2007). Utrecht: Trimbos-instituut, 2007.
  • VWS, Ministerie van Volsgezondheid, Welzijn en Sport. Nota Overgewicht. Uit balans: de last van overgewicht. Den Haag: VWS,2009b.

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

JOGG
Jongeren Op Gezond Gewicht
http://www.jongerenopgezondgewicht.nl/
PON
Partnerschap Overgewicht Nederland
http://www.partnerschapovergewicht.nl/nl/
VWS
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
URL: www.rijksoverheid.nl/ministeries/vws

Definities

Ernstig overgewicht
Body Mass Index (BMI) ≥30 kg/m2.
Schuit AJ (RIVM). Lichaamsgewicht: Wat is het aanbod? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Preventie\Gericht op gezondheidsdeterminanten\Preventie op persoonsgebonden kenmerken\Lichaamsgewicht, 22 maart 2010.
Nationaal Kompas Volksgezondheid, versie 4.7, 22 maart 2012
© RIVM, Bilthoven / Disclaimer.