Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
Nationaal Kompas Volksgezondheid
Zoeken
Preventie gericht op lichaamsgewicht
Bereik en effectiviteit

Lichaamsgewicht: Wat is het bereik en wat zijn de effecten?

Bereik interventies overgewicht Effectiviteit interventies overgewicht Effectiviteit interventies ondergewicht

Bereik interventies overgewicht

Bekendheid van voorlichtingscampagnes hoog, bereik onbekend

De meeste voorlichtingscampagnes over overgewicht, gezonde voeding en lichamelijke activiteit hebben een duidelijke massamediale component. De bekendheid van deze campagnes is over het algemeen hoog. Zo is bij 85% van de ondervraagden de campagne 'Maak je niet dik' bekend (Hillen-Faas, 2004). Van alle mensen die de campagne kennen neemt maar een klein deel de informatie bewust op (Wardle et al., 2001). Verder is er nog weinig bekend over het bereik van preventieve interventies omdat interventies veelal niet geëvalueerd worden. Wel blijkt de bereidheid om op het gewicht te letten na de campagne 'Maak je niet dik' van het Voedingscentrum hoger dan voor de campagne was gestart (Wammes et al., 2003; Wammes, 2006).

Preventie op werkplek komt moeizaam op gang

Preventie van overgewicht op de werkplek komt moeizaam op gang. De bereidheid van bedrijven om mee te werken is laag (minder dan 10%; Kwak et al., 2006). Ook binnen bedrijven is het percentage van de werknemers dat vervolgens meedoet aan activiteiten vaak beperkt (NHS-NRG, 2007). Verder neemt het enthousiasme van de deelnemers doorgaans af wanneer een interventie langer dan een half jaar duurt (NHS-NRG, 2007).

Beperkte deelname aan lokale activiteiten

Over het algemeen doet een klein aantal mensen mee aan cursussen gericht op gewichtsafname die aangeboden worden door thuiszorgorganisaties, GGD'en en andere instellingen (NIGZ, 2002a). Hoeveel mensen hieraan deelnemen is afhankelijk van verschillende factoren zoals het aanbod (hoe vaak wordt een cursus gegeven), de bekendheid die de cursus heeft (is er 'reclame' voor gemaakt) en of er een verwijzing van de huisarts voor nodig is. Daarnaast kunnen de kosten van een cursus van invloed zijn op het wel of niet deelnemen (VWS, 2001l).

Naar boven

Effectiviteit interventies overgewicht

Gecombineerde leefstijlinterventies kunnen tot gewichtsverlies leiden

Gecombineerde leefstijlinterventies zijn gericht op voeding, bewegen en gedrag. De BeweegKuur is hier een voorbeeld van. De gecombineerde leefstijlinterventie kan na een jaar tot een gewichtsafname leiden van twee tot bijna zes kilo (CBO, 2007b). Ruim de helft van het gewichtsverlies blijft, zonder begeleiding, ook na een jaar bestaan (Barte et al., 2010). Naast de gecombineerde leefstijlinterventies bestaan er meer typen interventies voor mensen met overgewicht. Voorbeelden zijn medicatie of chirurgie (maagverkleining of maagband). Beide behandelmethoden kunnen tot aanzienlijke gewichtsvermindering leiden (Rucker et al., 2007; Treadwell et al., 2008; Van den Berg & Schoemaker, 2010). Informatie over de effectiviteit van leefstijlinterventies gericht op het voorkomen van diabetes door middel van afvallen, zoals de BeweegKuur, is te vinden bij object_document_1Preventie van diabetes; Wat zijn de effecten?

Effect van leefstijlinterventies vaak nog onbekend

Slechts van een beperkt aantal in Nederland aangeboden leefstijlinterventies is met voldoende wetenschappelijke bewijskracht vastgesteld dat deze bijdragen aan meer bewegen of een gezonder voedingspatroon (Hamberg-van Reenen et al., 2010; Leemrijse et al., 2009). Het grootste deel van de leefstijlinterventies is niet op effectiviteit geëvalueerd (Van den Berg & Schoemaker, 2010).

Massamediale campagnes: geen gedragsverandering, wel agendasetting

De preventie van overgewicht op landelijk niveau vindt vooral plaats door middel van massamediale voorlichtingscampagnes ('Maak je niet dik' van het Voedingscentrum en 'Terug naar de gezonde basis' van de NVD). Er is niet aangetoond dat deze massamediale campagnes effect hebben op het gedrag of op de gezondheid. Wel is duidelijk dat er in theorie veel winst te behalen valt door het inzichtelijk maken van wat een gezonde balans tussen voeding en bewegen is. Campagnes vervullen over het algemeen een belangrijke functie bij de agendasetting en kennisvermeerdering van overgewicht en kunnen lokale en regionale activiteiten versterken (Jansen et al., 2002; Wammes, 2006).

Afvalprogramma's vaak alleen op korte termijn effectief

Er bestaan veel verschillende (commerciële en niet-commerciële) methoden om af te vallen. Het blijkt echter moeilijk om gewichtsverlies te behouden. De afvalprogramma's leveren op de korte termijn vaak wel een behoorlijk gewichtsverlies op, maar op de lange termijn blijft daar meestal weinig van over (Renders et al., 2002).

Fysieke omgeving kan stimuleren tot meer bewegen en gezonde voeding

Het ‘beweegvriendelijker’ maken van de omgeving kan leiden tot meer bewegen (Storm et al., 2009; Sallis et al., 2009). Het is niet bekend of de bewegingstoename een gevolg is van een beweegvriendelijke woonomgeving of dat mensen met een actieve leefstijl vaker kiezen voor een beweegvriendelijke woonomgeving.

Ook voedingsgedrag wordt bepaald door de omgeving. Zo stimuleert de beschikbaarheid van een gezond voedingsaanbod op school en de werkplek mensen om minder calorieën te eten (Kettle-Kahn et al., 2009; Brug & Van Lenthe, 2005).

Sociale netwerk bepalend voor bewegen en voedingsgedrag

De sociale omgeving speelt een belangrijke rol in voedings- en beweeggedrag van mensen. Het belang dat ouders hechten aan buitenspelen en het hebben van een ‘sociaal netwerk’ hangen bijvoorbeeld sterker samen met buitenspelen van kinderen dan de omgeving waarin zij wonen (Aarts et al., 2010; Frelier & Janssens, 2007). Ouders (en belangrijke anderen, zoals broers, zussen, vriendjes en leerkrachten) hebben de grootste invloed op het beweeggedrag van kinderen. Dit betekent dat sport- en beweegstimulering meer kans van slagen heeft wanneer de ouders daarbij worden betrokken.

Verbeteringen in voedings- of beweeggedrag kunnen forse gezondheidswinst opleveren

Als iedereen zou voldoen aan de voedingsaanbevelingen van de Gezondheidsraad, zou 20% tot 30% van de sterfte aan hart- en vaatziekten kunnen worden voorkomen. Dit blijkt uit scenarioberekeningen van het CZM (Engelfriet et al., 2009). Ook het invoeren van diverse beweeginterventies en voedingsinterventies kunnen op termijn tot gezondheidswinst leiden en kosteneffectief zijn (Van den Berg & Schoemaker, 2010). Ook maagoperaties voor mensen met ernstig overgewicht leiden tot aanzienlijke gezondheidswinst. Modelberekeningen laten zien dat de gezondheidswinst van een maagoperatie na twintig jaar 0,4 tot 2,0 QALY's per persoon is. Ook is een maagoperatie voor mensen met ernstig overgewicht kosteneffectief. Naarmate de BMI hoger is, wordt de kosteneffectiviteitsratio gunstiger (Picot et al., 2009).

Zie ook: Icoon interne verwijzing naar onderwerpChronische Ziekten Model

Naar boven

Effectiviteit interventies ondergewicht

Screening verbetert vroegtijdig herkennen ondervoeding

Naar schatting is ongeveer 25-40% van de ziekenhuispatiënten ondervoed. Bij 50% van deze patiënten wordt werkelijk ondervoeding geconstateerd. Door middel van screening op ondervoeding kan de vroegtijdige herkenning van ondervoeding verbeterd worden. Het is gebleken dat door screening met behulp van de SNAQ-methode (Short Nutritional Assessment Questionnaire) de vroegtijdige herkenning van ondervoeding is toegenomen van 50% naar 80% (Kruizinga et al., 2005) (zie ook: Wat is het aanbod?). Vroegtijdige herkenning van ondervoeding biedt de mogelijkheid om eerder met de behandeling van ondervoeding tijdens de ziekenhuisopname te beginnen. Wanneer ondervoeding in een eerder stadium wordt vastgesteld, kan ondergewicht hiermee voorkomen worden. Het is gebleken dat vroege herkenning van ondervoeding de totale verblijfsduur in het ziekenhuis kan verkorten (Kruizinga et al., 2005).

Naar boven

Leefstijlinterventies in I-database gerangschikt naar beoordelingsniveau

Overzicht leefstijlinterventies

In de I-database (Interventiedatabase) staat het aanbod van leefstijlinterventies die in Nederland worden uitgevoerd, onder meer op het gebied van lichaamsgewicht. Een onafhankelijke Erkenningscommissie beoordeelt de kwaliteit en effectiviteit van de interventies. De interventies in de I-database zijn gerangschikt naar beoordelingsniveau. Interventies met het hoogste beoordelingsniveau staan bovenaan, interventies zonder erkenning staan onderaan.

De beoordelingsniveaus zijn:

  1. bewezen effectief
  2. waarschijnlijk effectief
  3. theoretisch goed onderbouwd.

Direct naar:

Handreiking Gezonde Gemeente biedt interventieoverzichten van beoordeelde interventies

De Handreiking Gezonde Gemeente biedt interventieoverzichten van aanbevolen interventies voor de thema’s roken, overgewicht, depressie, alcohol en seksuele gezondheid. Dit zijn interventies die ten minste theoretisch goed onderbouwd zijn. Daarnaast worden interventies weergegeven die 'goed beschreven' zijn. Dit zijn interventies die door professionals beoordeeld zijn en voldoen aan drie basale kwaliteitseisen: 1) goed beschreven; 2) bevat een handleiding en 3) bevat een procesevaluatie.

Direct naar:

urlOverzicht beoordeelde interventies gericht op overgewicht.

Naar boven

.

Bronnen en Literatuur

Literatuur

  • Aarts MJ, Wendel-Vos W, Oers JAM van, Goor IAM van de, Schuit AJ.Environmental determinants of outdoor play in children: a large cross-sectional study. 2010.
  • Barte J, Bogt N N ter, Bogers R, Teixeira P, Blissmer B, Mori T T, et al.Maintenance of weight loss after lifestyle interventions for overweight and obesity, a systematic review. Obes Rev, 2010; Submitted.
  • Berg M van den, Schoemaker CG (red.). Effecten van preventie. Deelrapport van de Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2010 Van gezond naar beter. RIVM-rapport nr. 270061007. Bilthoven: RIVM,2010.
  • Brug J, Lenthe F van (red.).Environmental determinants and interventions for physical activity, nutrition and smoking: a review. Rotterdam: Erasmus MC, 2005.
  • CBO, Kwaliteitsinstituut voor de gezondheidszorg CBO.Diagnostiek en behandeling van obesitas bij volwassenen en kinderen. Utrecht, 2007b.
  • Engelfriet P, Hoekstra J, Hoogenveen R, Büchner F, van Rossum C, Verschuren M.Food and vessels: the importance of a healthy diet to prevent cardiovascular disease. Eur J Cardiovasc Prev Rehabil., 2009; Jul 9.
  • Frelier M, Janssens J.Wat beweegt kinderen? Een onderzoek naar het sport- en beweeggedrag van kinderen. Den Haag: Nicis Institute, 2007.
  • Hamberg-van Reenen HH, Bovendeur I, Meijer SA, Savelkoul M, Van den Berg M, Kuunders MNM.(Kosten)effectiviteit van lokaal gezondheidsbeleid. Overzicht van (kosten)effectiviteit van preventieve interventies uit de leeflijnen Tabakspreventie, Integraal alcoholbeleid, Overgewicht en Depressiepreventie. Bilthoven: RIVM, 2010.
  • Hillen-Faas M.Stand van zaken campagne 'Maak je niet dik!' 2004. Den Haag: Voedingscentrum, 2004.
  • Jansen J, Schuit AJ, Lucht F van der. Tijd voor gezond gedrag. Bevordering van gezond gedrag bij specifieke groepen. Themarapport van de Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2002. RIVM-rapport nr. 270555004. Houten: Bohn Stafleu Van Loghum,2002.
  • Kettle-Kahn L, Sobush K, Keener D, Goodman K, Lowry A, Kakietek J, et al.Recommended community strategies and measurments to prevent obesity in the United States. Morbidity and mortality weekly report, 2009; (58): 1-30.
  • Kruizinga HM, Tulder MW van, Seidell JC, Thijs A, Ader HJ, Bokhorst-van der Schueren MAE van.Effectiveness and cost-effectiveness of early screening and treatment of malnourished patients. Am J Clin Nutr, 2005; 82: 1082-9.
  • Kwak L, Kremers SPJ, Baak M van, Brug J.Participation rates in worksite-based intervention studies; health promotion context a crucial quality criterion. Health Promot Int, 2006; 21: 66-69.
  • Leemrijse CJ, Ooms L, Veenhof C.Evaluatie van kansrijke beweegprogramma's om lichaamsbeweging in de bevolking te bevorderen. Fase 2. Utrecht: Nivel, 2009.
  • NHS & NRG, Nederlandse Hartstichting & Nederlands Researchprogramma Gewichtsbeheersing.Preventie van gewichtsstijging en richtlijnen voor gewichtsbeheersing in Nederland. Den Haag: NHS, 2007.
  • NIGZ, Nationaal Instituut voor Gezondheidsbevordering en Ziektepreventie.NIGZ Informatiebestand http: //www.nigz.nl (geraadpleegd 7 mei 2002). Woerden: NIGZ, 2002a.
  • Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ. The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation. Health Technol Assess2009; 13(41): 1-190, 215-357, iii-iv
  • Renders CM, Seidell JC, Mechelen W van, Hirasing RA.Het gezondheidsprobleem rond overgewicht bij kinderen en adolescenten. In: Verslag debatten en achtergrondstudies uitgebracht door de RVZ bij het advies gezondheid en gedrag. Zoetermeer: RVZ, 2002.
  • Rucker D, Padwal R, Li SK, Curioni C, Lau DC DC.Long term pharmacotherapy for obesity and overweight: updated meta-analysis. BMJ, 2007; 335: 1194-9.
  • Sallis JF, Bowles HR, Bauman A, Ainsworth BE, Bull FC, Craig CL. Neighborhood environments and physical activity among adults in 11 countries. San Diego: Am J Prev Med,2009; 36(6).
  • Storm I, Jansen J, Schuit AJ. Effecten van beleidsmaatregelen buiten het volksgezondheidsdomein op de gezondheid. Een verkennende studie. RIVM-rapport nr. 270304001. Bilthoven: RIVM,2009.
  • Treadwell JR, Sun F, Schoelles K.Systematic review and meta-analysis of bariatric surgery for pediatric obesity. Ann Surg, 2008; 248: 763-76.
  • VWS, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.Inventarisatie van de activiteiten op het gebied van voorlichting aan en behandeling van jeugdigen met overgewicht in Nederland. Den Haag: VWS, 2001l.
  • Wammes B, Breedveld B, Brug H.Mensen zijn zich bewust van overgewicht en bereid er iets aan te doen. Eerste conlcusies over campagne effect. Voeding nu, 2003; 11: 26-27.
  • Wammes B.'Maak je niet dik!'; Evaluation of a nationwide mass media campaign aimed at prevention of weight gain in Dutch young adults (Proefschrift). Rotterdam: RUG, 2006.
  • Wardle J, Rappoport L, Miles A, Afuape T, Duman M.Mass education for obesity prevention: the penetration of the BBC's "Fighting Fat, Fighting Fit" campaign. Health Educ Res 2001; 16(3): 343-55.

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

CZM
Chronische ziekten model
GGD
Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst
NVD
Nederlandse vereniging van diëtisten
URL: http://www.nvdietist.nl/
Voedingscentrum
Stichting voedingscentrum Nederland
URL: http://www.voedingscentrum.nl
Schuit AJ (RIVM), Bovendeur I (RIVM). Lichaamsgewicht: Wat is het bereik en wat zijn de effecten? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Preventie\Gericht op gezondheidsdeterminanten\Preventie op persoonsgebonden kenmerken\Lichaamsgewicht, 22 maart 2010.
Nationaal Kompas Volksgezondheid, versie 4.7, 22 maart 2012
© RIVM, Bilthoven / Disclaimer.