Alcohol: Wie doet wat?

Wetgevende rol voor ministeries

Het ministerie van VWS is verantwoordelijk voor het alcoholbeleid en daarbinnen voor de coördinatie van de preventie van schadelijk alcoholgebruik. VWS heeft daarin samen met het ministerie van Justitie een wet- en regelgevende rol. Het grootste gedeelte van de regels die betrekking hebben op alcohol staan beschreven in de Drank- en Horecawet. Deze wet heeft als uitgangspunt een verantwoorde verstrekking van alcohol. Handhaving van deze wet wordt uitgevoerd door de Voedsel en Warenautoriteit (VWA). Sinds 1 maart 2005 heeft de VWA de mogelijkheid bedrijven bij overtreding bestuurlijke boetes uit te delen. Het beleid en de wet- en regelgeving op het gebied van alcohol en verkeer valt onder het ministerie van Verkeer en Waterstaat. Het ministerie van Financiën ten slotte is belast met de accijnsheffing op alcoholhoudende drank.

Lokale aanpak alcohol door gemeente

Het lokale bestuur geeft het landelijke alcoholbeleid in de praktijk concreet gestalte (VWS, 2006l). Zo verleent de gemeente de vergunningen aan horeca- en slijtersbedrijven. De gemeenteraad kan in het kader van de Drank- en Horecawet in een verordening extra regels stellen. GGD'en en regionaIe Instellingen voor Verslavingszorg voeren op regionaal en lokaal niveau preventieactiviteiten uit, vaak in opdracht van de gemeente. De uitvoering van de activiteiten vindt meestal plaats in samenwerking met scholen, verenigingen en ondernemers. Zie ook Handreiking Gezonde Gemeente bij: Wat is het aanbod?

Daarnaast kunnen gemeenten zich voor financiële en/of inhoudelijke ondersteuning aanmelden bij het ZonMw-programma Gezonde Slagkracht. In dit programma staat de integrale aanpak van (het voorkomen van) overgewicht, alcoholgebruik, roken en drugsgebruik centraal. De integrale aanpak op lokaal niveau moet versnippering van preventieve interventies voorkomen en de slagkracht van een interventie vergroten door het integrale karakter.

Centrum Gezond Leven werkt aan meer samenhang lokale gezondheidsbevordering

Het RIVM Centrum Gezond Leven (CGL) is door het ministerie van VWS ingesteld om te werken aan de versterking van doelmatige, samenhangende en effectieve lokale gezondheidsbevordering, onder meer gericht op alcoholgebruik. Het CGL bevordert het gebruik van de best passende leefstijlinterventies en ondersteunt lokale professionals door beschikbare interventies inzichtelijk te presenteren via het Loketgezondleven.nl en te beoordelen op kwaliteit, effectiviteit en samenhang. Het CGL werkt samen met diverse lokale en landelijke partners.

Landelijke campagne en lokale ondersteuning door het Trimbos-instituut

Het Trimbos-insituut voert alle landelijke alcoholvoorlichtingscampagnes uit, in opdracht van het ministerie van VWS. Het alcoholvoorlichtingsproject 'De leefstijlcampagne alcohol gericht op de doelgroep jongeren' is bij het publiek bekend onder de slogan 'DRANK maakt meer kapot dan je lief is' en 'DRANK, de kater komt later' (zie ook: wat is het aanbod?). De activiteiten van de campagne worden op lokaal niveau in samenwerking met regionale Instellingen voor Verslavingszorg en GGD'en uitgevoerd (VWS, 2007r). Naast de uitvoer van landelijke alcoholvoorlichtingscampagnes ontwikkelt het Trimbos-instituut interventies gericht op de preventie van alcoholmisbruik en -verslaving. Zo heeft het Trimbos-instituut het project 'De gezonde school en genotmiddelen' ontwikkeld. Het project beoogt riskant experimenteergedrag met onder meer alcohol terug te dringen door schoolgezondheidsbeleid te ontwikkelen en in te voeren (zie ook: preventie op school). Het Trimbos-instituut voert verder het secretariaat van het Partnership Vroegsignalering Alcohol (PVA), een samenwerkingsverband tussen organisaties en beroepsverenigingen uit de preventie- en de zorgsector.

Vroegsignalering en voorlichting door zorgaanbieders eerstelijn

Ook zorgaanbieders in de eerstelijn zoals huisartsen, praktijkassistentes en verloskundigen geven aandacht aan alcoholpreventie. Naast vroegsignalering (en eventuele doorverwijzing naar alcoholhulpverlening) vindt in de huisartspraktijk ook voorlichting over de schadelijke gevolgen van alcoholgebruik plaats (zie ook: preventie in de huisartsenpraktijk). Alcoholvoorlichting aan zwangeren behoort in Nederland tot het standaardpakket verloskundige zorg.

Diverse organisaties betrokken bij preventie alcoholgebruik in verkeer

Veilig Verkeer Nederland ontwikkelt voorlichtingsmateriaal over alcohol en verkeer. De politie voert regelmatig alcoholcontroles uit onder bestuurders. Het CBR is verantwoordelijk voor maatregelen gericht op opgespoorde bestuurders met een te hoog alcoholpromillage. Een groot samenwerkingsverband van ministeries, brancheorganisaties en Veilig Verkeer Nederland is betrokken bij de BOB-campagne gericht op het alcoholvrij rijden.

STAP pleit voor effectief alcoholbeleid

De Stichting Alcoholpreventie (STAP) pleit voor een effectief alcoholbeleid van de overheid en zet zich in voor publieke bewustwording van de risico's van alcohol. STAP richt zich met nadruk op het terugdringen van alcoholgebruik onder jongeren, door onder meer het algemene publiek, beleidsmakers en professionals te informeren. Hiertoe beheert de stichting verschillende internetsites en voert projecten uit gericht op specifieke thema's zoals lokaal alcoholbeleid, alcoholmarketing en alcohol en zwangerschap. Voorbeelden van andere activiteiten zijn advisering, signalering en initiëring van onderzoek.

Alcoholbranche dubbele rol in alcoholpreventie

De alcoholbranche heeft een dubbele rol in alcoholpreventie. Aan de ene kant toont de sector zich betrokken bij de strijd tegen alcoholmisbruik. Zo streeft de alcoholbranche er via de Stichting Verantwoord Alcoholgebruik (STIVA) naar om verantwoord alcoholgebruik te bevorderen en alcoholmisbruik terug te dringen. Aan de andere kant voert de branche een krachtige lobby tegen preventieve maatregelen zoals een verbod op alcoholreclame of accijnsverhoging, vanwege een mogelijk negatief effect op de verkoop van alcohol. Ook het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL), waarin supermarkten verenigd zijn, kenmerkt zich door die dubbele rol. Het CBL is aan de ene kant actief op het gebied van alcoholpreventie met de 'Soms moet je nee verkopen'-campagne, ontwikkeld om supermarktpersoneel te informeren en instrueren over het niet verkopen van alcohol aan personen onder de 16 jaar. Aan de andere kant is de organisatie tegen het voorgestelde verbod om in supermarkten mixdranken te verkopen.

Bronnen en Literatuur

Literatuur

VWS, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.Kiezen voor gezond leven. Den Haag: VWS, 2006l.
VWS, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.Hoofdlijnen alcoholbeleid. Den Haag: VWS, 2007r.

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

CBL: Centraal Bureau Levensmiddelenhandel; URL: http://www.cbl.nl/
CBR: Centraal Bureau Rijvaardigheid; URL: http://www.cbr.nl/
GGD: Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst
VWA: Voedsel en waren autoriteit; Onderzoekt en bewaakt de veiligheid van voedsel en consumentenproducten. URL: http://www.vwa.nl
VWS: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; URL: www.rijksoverheid.nl/ministeries/vws

Definities

Schadelijk alcoholgebruik: Drinken met schade tot gevolg of met een verhoogd risico op schade tot gevolg.

Busch MCM (RIVM), Kuunders MMAP (RIVM). Alcohol: Wie doet wat? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Preventie\Gericht op gezondheidsdeterminanten\Preventie gericht op leefstijl\Alcohol, 11 juni 2010.