Alcohol: Wat zijn de effecten?

Verhogen van minimumleeftijd voor het kopen van alcohol lijkt effectief

Er zijn verschillende maatregelen ingesteld om de beschikbaarheid van alcohol in te perken, waaronder het instellen of aanscherpen van leeftijdsgrenzen, het aantal verkooppunten en de openingstijden van verkooppunten. Uit onderzoek blijkt dat het instellen of verhogen van de minimumleeftijd om alcohol te kopen, leidt tot een afname in alcoholconsumptie door jongeren (Wagenaar et al., 2005; Wagenaar & Toomey, 2002). Hetzelfde is te zeggen over het aantal verkooplocaties. Een afname van het aantal verkooplocaties lijkt gepaard te gaan met een afname in alcoholconsumptie. Andersom leidt een toename in het aantal verkooplocaties tot een hogere alcoholconsumptie (Campbell et al., 2009; Van den Berg & Schoemaker, 2010). Ten slotte lijkt een vergelijkbaar patroon te gelden voor de openingstijden van verkooplocaties: verlenging van openingstijden in de horeca leidt tot meer alcoholgerelateerde incidenten. Het beperken van openingstijden leidt weer tot minder alcoholgerelateerde problemen (STAP, 2008). Dit zou zowel voor het vervroegen van toegangstijden als voor het vervroegen van sluitingstijden gelden. Voor effecten van beperkingen in aantal en openingstijden van verkooppunten is de bewijslast minder sterk dan voor beperkingen in verkoopleeftijd (Toomey et al., 2007; Toomey & Wagenaar, 2002; Van den Berg & Schoemaker, 2010).

Prijsmaatregelen alcohol hebben invloed op de verkoop en consumptie

Consumenten reageren op prijsveranderingen van alcohol, zoals ze ook reageren op prijsveranderingen van andere producten. Verhoging van de prijs van alcohol leidt tot verlaging van de verkoop en consumptie van alcohol (WHO, 2009; Van den Berg & Schoemaker, 2010). De relatieve betaalbaarheid van alcohol is in de afgelopen tien jaar toegenomen in Nederland (Rabinovich et al., 2009; Van den Berg & Schoemaker, 2010).

De verhoging van de accijns op sterke drank in Nederland met bijna 20% in 2003 leidde tot een vermindering van de verkoop van sterk drank (Van der Wilk et al., 2007). In 2006 is deze accijnsverhoging weer ongedaan gemaakt. Dit werd gevolgd door een stijging van de verkoop van sterke drank (zie ook: Zijn er verschillen tussen Nederland en andere landen?). Met behulp van het CZM is berekend wat de verwachte effecten zijn van accijnsverhoging volgens twee scenario's (Van den Berg & Schoemaker, 2010). Het gaat om een verhoogde accijns op bier van drie cent per flesje en een accijnsverhoging naar het niveau van Zweden, het land met de hoogst alcoholaccijnzen van Europa. Na honderd jaar zou de cumulatieve gezondheidswinst in het eerste scenario 13.000 QALY's zijn en het Zweedse scenario meer dan 600.000 QALY's. De kosteneffectiviteitsratio ligt rond de 5.000 euro per gewonnen QALY (Van den Berg & Schoemaker, 2010).

Massamediale campagnes op zichzelf niet effectief

Massamediale campagnes gericht op alcohol in het algemeen hebben meestal een effect op kennis en houding maar niet zozeer op het alcoholgebruik zelf (Anderson et al., 2009e; DPC & TNS NIPO, 2007). Investeringen in maatregelen die alleen uit voorlichting bestaan zullen relatief gezien vrijwel niets opleveren ten opzichte van dezelfde investeringen in bijvoorbeeld wetshandhaving, prijsbeleid of verantwoord verkopen (Babor et al., 2003). Voorlichting kan wel effect hebben op de bewustwording van alcoholgerelateerde problemen en op het draagvlak voor specifieke maatregelen en beleidsveranderingen. Alcoholvoorlichting past bij een breder alcoholbeleid maar is dus geen effectieve preventiemaatregel op zichzelf (Anderson & Baumberg, 2006).

Evaluatie toont gunstig effect op kennis en voorgenomen drinkgedrag

Uit een evaluatie van de zomercampagne 'Ben jij sterker dan drank?' (en later 'DRANK, de kater komt later') komt een gunstig effect op kennis en voorgenomen drinkgedrag van jongeren naar voren. De jongeren die tijdens hun vakantie voorlichting kregen van andere jongeren (peer-education) gaven aan minder te hebben gedronken tijdens hun vakantie dan jongeren die niet deelnamen aan de interventie. Het is echter onduidelijk of jongeren tijdens het uitgaan daadwerkelijk minder hebben gedronken (De Graaff, 2003). Ook over de gedragseffecten van de andere deelcampagnes van 'Drank maakt meer kapot dan je lief is' is weinig bekend. Er is niet onderzocht of bekendheid met de campagnes en bezoek aan de verschillende websites ook tot alcoholmatiging leidt.

Gedragsverandering door integrale aanpak

Een integrale aanpak van het alcoholbeleid is het meest effectief om tot een effect te komen op het schadelijk drinken van de bevolking. Dat betekent dat het beleid moet bestaan uit een mix van maatregelen gericht op de hele bevolking en maatregelen gericht op meer riskant drinkgedrag, zoals rijden onder invloed (Babor, 2002; Rehn et al., 2001). Optimaal effect wordt bereikt door een combinatie van maatregelen die samen de hele drinkomgeving beïnvloeden en aandacht hebben voor voorlichting, regelgeving en handhaving (Rehn et al., 2001; Dekker et al., 2006; Holder, 1998).

Effecten selectieve en geïndiceerde interventies nog vrijwel onbekend

De meeste selectieve en geïndiceerde preventieve interventies zijn nog niet onderzocht op hun effectiviteit (Meijer et al., 2006). Slechts enkele geïndiceerde preventieve interventies voor volwassenen en ouderen zijn geëvalueerd op het terugdringen van de risicostatus, dat wil zeggen of mensen minder gaan drinken dan de gangbare richtlijn voor verantwoord alcoholgebruik (Gezondheidsraad, 2004h). Het bestuderen van de effecten op de incidentie van alcoholgerelateerde stoornissen volgens de DSM-criteria is geen traditie in alcoholonderzoek waardoor dergelijke onderzoeken nauwelijks verwacht kunnen worden. Veel van deze interventies hebben overigens al wel hun waarde bewezen in de behandeling van mensen met alcoholgerelateerde problemen en stoornissen, zelfs met aantoonbare gunstige effecten op alcoholgerelateerde mortaliteit (Cuijpers et al., 2006).