Ouderen: Wie doet wat?

Ministerie van VWS benadrukt belang preventie ouderen

Het ouderenbeleid van de landelijke overheid is erop gericht dat ouderen zo lang mogelijk zelfstandig kunnen wonen en deelnemen aan de samenleving (VWS, 2005b). In 2005 is de nieuwe nota ouderenbeleid van het ministerie van VWS verschenen. De nadruk in het onderdeel gezondheid ligt op het belang van preventie (VWS, 2005b). Het ministerie van VWS geeft voor het stimuleren van preventie gericht op ouderen diverse projecten subsidies. Voorbeelden hiervan zijn subsidies voor mantelzorg, stimuleringsprogramma’s voor sporten voor ouderen en gesubsidieerde activiteiten om voorlichting over zorg en voorzieningen voor allochtone ouderen mogelijk te maken (VWS, 2001s). De nota ouderenbeleid is speciaal voor de terreinen maatschappelijke ondersteuning en langdurige zorg in 2007 geactualiseerd (VWS, 2007l; VWS, 2007m). In het kader van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) hebben gemeenten de taak om ouderen in staat te stellen optimaal maatschappelijk actief te zijn (VWS, 2007l).

Valpreventie is geen speerpunt preventiebeleid van overheid

Ondanks de doelstellingen rond valpreventie in het ouderenbeleid zijn valongevallen geen speerpunt in het preventieve gezondheidsbeleid van de overheid (Van Beeck, 2008; VWS, 2006l). Wel gaat de minister van VWS overwegen om letselpreventie in de volgende preventienota als speerpunt op te nemen (VWS, 2009a).

Gemeenten verantwoordelijk voor ouderengezondheidszorg

In de nieuwe Wet publieke gezondheid (Wpg) is vastgelegd dat gemeenten zorg dragen voor de uitvoering van de gezondheidszorg voor ouderen (inclusief preventie). Deze taak omvat in ieder geval (Eerste Kamer, 2008):

Het op systematische wijze volgen en signaleren van ontwikkelingen in de gezondheidstoestand van ouderen en van gezondheidsbevorderende en - bedreigende factoren.
Het ramen van de behoeften aan zorg.
De vroegtijdige opsporing en preventie van specifieke stoornissen.
Het geven van voorlichting, advies, instructie en begeleiding.

Uit onderzoek blijkt dat er tot nu toe onduidelijkheid bestond over hoe de gemeenten het preventieve beleid gericht op ouderen moeten vormgeven (Schippers et al., 2009).

Centrum Gezond Leven werkt aan meer samenhang lokale gezondheidsbevordering

Het RIVM Centrum Gezond Leven (CGL) is door het ministerie van VWS ingesteld om te werken aan de versterking van doelmatige, samenhangende en effectieve lokale gezondheidsbevordering, onder meer gericht op ouderen. Het CGL bevordert het gebruik van de best passende leefstijlinterventies en ondersteunt lokale professionals door beschikbare interventies inzichtelijk te presenteren via het Loket Gezond Leven en te beoordelen op kwaliteit, effectiviteit en samenhang. Het CGL werkt samen met diverse lokale en landelijke partners.

Veel gemeenten hebben consultatiebureaus voor ouderen

In Nederland zijn er in meer dan vijftig plaatsen inmiddels consultatiebureaus voor ouderen (CbO). Ze zijn meestal opgericht op initiatief van een GGD, thuiszorginstelling of verpleegtehuis of gemeente. Gemeenten hebben op basis van de Wpg/WCPV en de Wmo een belangrijke taak bij de samenwerking tussen preventieve (gezondheids)zorg en maatschappelijke ondersteuning van ouderen. Het consultatiebureau voor ouderen kan zowel vanuit de eerstelijnsgezondheidszorg worden opgezet als aan het WMO-loket worden gekoppeld (VWS, 2006l; VWS, 2007n).

Veel organisaties betrokken bij preventie gericht op ouderen

Veel organisaties zijn betrokken bij gezondheidsbevordering en/of ziektepreventie voor de doelgroep ouderen (zie tabel 1). Het aanbod is dan ook erg breed en versnipperd (Schippers et al., 2009). Er bestaat geen landelijke organisatie die alle interventies gericht op de gezondheid of preventie van ouderen coördineert. Landelijke organisaties houden zich voornamelijk bezig met de organisatie en coördinatie van ouderenprojecten en werken hierbij samen met regionale en lokale organisaties. Regionale en lokale organisaties houden zich primair met de uitvoering van de preventieprogramma's gericht op ouderen bezig.

Een aantal kenniscentra en -netwerken bundelen kennis over gezondheid en preventie bij ouderen

Hoewel er geen landelijke organisatie is die alle interventies gericht op de gezondheid en preventie bij ouderen coördineert, zijn er een aantal initiatieven ontwikkeld die kennis over gezondheid en preventie bij ouderen bundelen. Zie tabel 2 voor een overzicht hiervan.

Zie ook:

Tabel 1: Landelijke, regionale en lokale organisaties en instellingen die zich onder andere bezighouden met preventie bij ouderen (met uitzondering van de landelijke overheid).

Organisatie	Taak en doelstelling
Landelijk
Stichting Consument en Veiligheid	Voorlichting aan ouderen, ondersteunen van projecten door samenwerking met partijen in het veld. Proberen het aantal en de ernst van ongevallen in de privé-sfeer terug te brengen.
NISB	Bevorderen beweging van ouderen door middel van sport.
NIGZ	Gezondheidsbevordering gericht op ouderen.
Vilans	Gericht op het welzijn van ouderen met onderwerpen als eenzaamheid en dementie. Vilans werkt zowel nationaal als lokaal.
Trimbos-instituut	Projecten gericht op dementie, depressie, angststoornissen en verslavingsproblematiek bij ouderen.
Nationale vereniging de Zonnebloem	Bezoeken aan ouderen die aan huis gebonden zijn en organiseren uitstapjes. Landelijke vrijwilligers organisatie.
Stichting Welzijn Ouderen (SWO)	Projecten gericht op zelfstandigheid en zelfredzaamheid (activiteitenprojecten) bij ouderen.
Regionaal
GGD’en	Voorlichting voor ouderen, ontwikkelen, ondersteunen en uitvoeren preventieprojecten op het gebied van depressie, eenzaamheid, beweging, ongevallen en valpreventie, gezonde voeding en mantelzorg. De GGD werkt samen met diverse andere instanties. GGD'en hebben een Lokale en Nationale Monitor Gezondheid Ouderen waarmee ze de situatie van ouderen onderzoeken (zie website Lokale en Nationale Monitor Gezondheid).
ggz instellingen	Cursussen en voorlichtingsdagen gericht op depressie, dementie en angststoornissen bij ouderen.
Lokaal
Gemeenten	Preventieprojecten gericht op gezondheidsbevordering, welzijn en maatschappelijke participatie van ouderen.
Thuiszorg	Voorlichting (cursussen en themabijeenkomsten) voor ouderen. Vooral gericht op bewegen en gezonde voeding, maar ook ondersteuning van projecten gericht op het psychosociale vlak. Projecten worden vooral op lokaal niveau geïmplementeerd.
Verzorgings- en verpleegtehuizen	Activiteitenprojecten en voorlichtingsbijeenkomsten over diverse onderwerpen voor ouderen.
Huisartsen	Gezondheidsonderzoeken, vroegopsporingen. Geven bijvoorbeeld jaarlijks de griepprik aan onder andere ouderen boven de 60 jaar.
Consultatiebureaus voor ouderen (CbO)	Het consultatiebureau voor ouderen biedt klantgerichte, laagdrempelige, integrale (ofwel multidimensionale) en periodieke preventieve zorg voor ouderen. Het CbO heeft geen eenzijdige medische focus maar is vooral gericht op de mogelijkheden van mensen, beschikbaarheid van hulpbronnen (inkomen, sociaal netwerk, mantelzorg, zelfzorgvermogen en mobiliteit) en eigen verantwoordelijkheid nemen.
Buurtcentra	Activiteitenprojecten die eenzaamheid en isolement bij ouderen proberen te voorkomen. Organiseren van voorlichtingsbijeenkomsten voor ouderen, bijvoorbeeld over veiligheid en bewegen.

Tabel 2: Initiatieven die kennis over preventie bij ouderen bundelen.

Initiatief	Taak en doelstelling
Kenniscentrum Ouderen	Het Kenniscentrum Ouderen (KCO) van Vilans brengt informatie over ouderen en ouderenzorg bijeen, waaronder informatie over consultatiebureaus voor ouderen en preventief huisbezoek. Het KCO maakt deze informatie toegankelijk en toepasbaar en draagt de informatie over aan uiteenlopende gebruikersgroepen in de praktijk en het beleid (zie website Kenniscentrum Ouderen).
Kennisnetwerk Valpreventie	Het doel van het Kennisnetwerk Valpreventie Senioren is het stimuleren van uitwisseling van wetenschappelijke kennis en ervaring en good practice tussen onderzoekers en praktijkmensen bij valpreventie van ouderen. Het kennisnetwerk is een samenwerkingsverband tussen ZonMw, VU Medisch Centrum en de Stichting Consument en Veiligheid (Kennisnetwerk Valpreventie, 2009). De website van het kennisnetwerk valpreventie senioren geeft een overzicht van lopende en afgeronde preventieprojecten (zie website Kennisnetwerk Valpreventie).
TopInstituut Gezond en Succesvol Ouder Worden	Het TopInstituut Gezond en Succesvol Ouder Worden (Ti-GO) is een publiek-private partnership tussen kennisinstellingen, het bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties. Het doel van het Ti-GO is het bevorderen van het actief en zelfstandig functioneren van ouderen. Het Ti-GO wil kennis genereren en die kennis vertalen in innovatieve toepassingen in de maatschappij (Ti-GO, 2009) (zie website Ti-Go).
Platform Consultatiebureau voor Ouderen	Het Platform Consultatiebureau voor Ouderen (CbO) is een landelijk kennisnetwerk van vertegenwoordigers van bestaande CbO’s, die zijn opgezet vanuit de thuiszorg en andere zorginstellingen, GGD-en en stichtingen welzijn ouderen. Maar ook vertegenwoordigers van ouderenbonden, geriaters en onderzoekers nemen deel aan het platform. De aard en functie van de CbO's verschillen onderling. Het Platform Consultatiebureau voor Ouderen heeft samen met het Kenniscentrum Ouderen een visiedocument en werkmethodiek ontwikkeld om de kwaliteit te garanderen en om te bevorderen dat CbO's dezelfde werkwijze gaan hanteren (Bakker et al., 2008a; Bakker et al., 2008b).
Nationaal Programma Ouderenzorg	Het Nationaal Programma Ouderenzorg gaat de zorg voor ouderen met complexe hulpvragen verbeteren. Zo veel mogelijk organisaties die een rol spelen in de zorg voor kwetsbare ouderen, slaan daarvoor landelijk en regionaal de handen ineen. Het gaat om zorg over de volle breedte, zoals medische zorg, langdurende zorg, welzijn, mantelzorg en preventie. Doel is een samenhangend zorgaanbod dat beter is afgestemd op de individuele behoeften van ouderen. Het Nationaal Programma Ouderenzorg is een programma van ZonMw, in samenwerking met de Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra. Opdrachtgever is het ministerie van VWS. Het programma is in april 2008 van start gegaan en duurt vier jaar (Nationaal programma ouderenzorg, 2009) (zie website Nationaal Programma Ouderenzorg).

Bronnen en Literatuur

Literatuur

Bakker E, Jaspers N, Kraakman M, Visser G.Consultatiebureau voor Ouderen. Visiedocument. Utrecht: Platform CbO, Kenniscentrum Ouderen, Vilans, 2008.
Bakker E, Jaspers N, Kraakman M, Visser G.Consultatiebureau voor ouderen. Werkmethodiek. Utrecht: Platform CbO, Kenniscentrum Ouderen, Vilans, 2008.
Beeck E van. Beleidsanalyse vallen bij senioren. In: Lanting LC, Hoeymans N (eindred.). Let op letsels. Preventie van ongevallen, geweld en suïcide. RIVM-rapport nr. 270102001. Bilthoven: RIVM,2008.
Eerste Kamer der Staten-Generaal.Bepalingen over de zorg voor de publieke gezondheid (Wet publieke gezondheid). Gewijzigd voorstel van wet. 31 316 Vergaderjaar 2007–2008. 20 mei 2008. Den Haag: Eerste Kamer, 2008.
Kennisnetwerk Valpreventie.http: //www.kennisnetwerkvalpreventie.nl (geraadpleegd februari 2009). Amsterdam: Kennisnetwerk Valpreventie, 2009.
Nationaal programma ouderenzorg.Nationaal programma ouderenzorg http: //www.nationaalprogrammaouderenzorg.nl/ (geraadpleegd februari 2009). 2009.
Schippers A, Albers B, Kuijper M, Marx R, Overbeek M van, Visser G.Zorg voor morgen. Schets van preventieve zorg voor ouderen. Utrecht: Vilans, 2009.
Ti-GO, TopInstituut Gezond en Succesvol Ouder Worden.www.ti-go.nl (geraadpleegd februari 2009). Rotterdam: Ti-Go, 2009.
VWS, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.Wat doet de rijksoverheid voor ouderen. Informatie over het beleid van de verschillende ministeries voor ouderen in 2001. Den Haag: VWS, 2001s.
VWS, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.Ouderenbeleid in het perspectief van de vergrijzing. Den Haag: VWS, 2005b.
VWS, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.Kiezen voor gezond leven. Den Haag: VWS, 2006l.
VWS, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.Actualisatie van het ouderenbeleid. Kamerstuk DMO-CB-U-2763737. Den Haag: VWS, 2007l.
VWS, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.Bijlage actualisatie ouderenbeleid. Den Haag: VWS, 2007m.
VWS, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.Consultatiebureau voor ouderen. Kamerstuk, 21 december 2007. DMO-CB-U-2808019. Den Haag: VWS, 2007n.
VWS, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.Standpunt letselpreventie Kamerstuk, 7 januari 2009, VGP/PSL 2888321. http: //www.minvws.nl/kamerstukken/vgp/2009/standpunt-letselpreventie.asp (geraadpleegd februari 2009). Den Haag: VWS, 2009a.

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

GGD: Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst
ggz: Geestelijke gezondheidszorg
NIGZ: Nationaal Instituut voor Gezondheidsbevordering en Ziektepreventie; URL: http://www.nigz.nl
NISB: Nederlands Instituut voor Sport en Bewegen.; URL: http://www.nisb.nl
SCV: Stichting Consument en Veiligheid; http://www.veiligheid.nl
Trimbos: Trimbos-instituut, Netherlands Institute of Mental Health and Addiction; URL: http://www.trimbos.nl
VWS: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; URL: www.rijksoverheid.nl/ministeries/vws
WCPV: Wet collectieve preventie volksgezondheid; Met ingang van 1 december 2008 is de WCPV met enkele aanpassingen overgegaan in de Wet publieke gezondheid (PG)
Wmo: Wet maatschappelijke ondersteuning
Wpg: Wet publieke gezondheid
ZonMw: Nederlandse organisatie voor gezondheidsonderzoek en zorginnovatie; URL: http://www.zonmw.nl

Definities

Vilans: Kennisorganisatie voor langdurige zorg. Onderdeel van NIZW (Nederlands Instituut voor Zorg en Welzijn) tot 1 januari 2007.

Harbers MM (RIVM). Ouderen: Wie doet wat? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Preventie\Gericht op doelgroepen\Ouderen, 3 december 2009.