Ouderen: Wat is het aanbod?

Veel preventieprojecten voor ouderen

Er is een breed scala aan projecten op het gebied van preventie bij ouderen (zie tabel 1). De nadruk van interventies ligt vooral op de thema’s bewegen, gezonde voeding, valpreventie, depressie, eenzaamheid en decubitus (doorliggen). Verder vindt een groot aantal interventies plaats gericht op de algemene gezondheid (‘ageing well’ projecten). Preventieve interventies gericht op ouderen worden voornamelijk op kleine schaal regionaal of lokaal aangeboden. Alleen de influenzavaccinatie en de screening op borstkanker (50-75 jaar) zijn interventies die aan alle ouderen worden aangeboden. Een nieuwe landelijke ontwikkeling is het PreventieConsult waarmee huisartsen risicogroepen, zoals ouderen, willen benaderen. Het PreventieConsult is bedoeld om te komen tot betere opsporing, begeleiding en behandeling van mensen met verhoogd risico op hart- en vaatziekten, diabetes mellitus type 2 en nierziektes (zie ook: Organisatie en aanbod van preventie in de huisartsenpraktijk). Voor meer informatie over preventieactiviteiten gericht op ouderen, zie het rapport 'Gezond ouder worden in Nederland' (Zantinge et al., 2011).

In tabel 1 is een overzicht gegeven van het aanbod van interventies gericht op ouderen.

Met preventie van dementie mogelijk gezondheidswinst te behalen

Met preventie van dementie is potentieel veel gezondheidswinst te behalen. Er zijn aanwijzingen dat matig alcoholgebruik, gebruik van ontstekingsremmers en lichaamsbeweging een beschermend effect hebben op het ontstaan van dementie. Hiernaar wordt momenteel nader onderzoek gedaan. De rol van hoge bloeddruk en verhoogd cholesterol bij het ontstaan van dementie is nog onduidelijk, maar bepaalde bloeddruk- en cholesterolverlagende middelen lijken de kans op het ontwikkelen van dementie te verkleinen (Gezondheidsraad, 2005). Ook vroegsignalering van geriatrische aandoeningen, waaronder dementie, is een aandachtspunt in het ouderenbeleid (VWS, 2005b).

Richtlijn preventie van valincidenten bij ouderen

De Nederlandse Vereniging voor Klinische Geriatrie heeft in samenwerking met het Kwaliteitsinstituut voor de Gezondheidszorg CBO de richtlijn ‘Preventie van valincidenten bij ouderen’ ontwikkeld. Het is een multidisciplinaire evidence-based richtlijn gericht op preventie van valincidenten bij ouderen boven de zestig jaar. Het gaat daarbij om het voorkomen van nieuwe valincidenten bij ouderen die al eerder zijn gevallen en een verhoogd valrisico hebben, maar ook om het beperken van de ernst van letsels als valincidenten niet te voorkomen zijn. De richtlijn is toepasbaar in de thuissituatie, het verzorginghuis, verpleeghuis en ziekenhuis. De doelgroep van de richtlijn zijn de hulpverleners in genoemde settings (intermediairen) (Savelkoul, 2008; CBO, 2004c).

Zie ook:

I-database biedt overzicht van leefstijlinterventies gericht op ouderen

In de I-database (Interventiedatabase) staat het aanbod van leefstijlinterventies die in Nederland worden uitgevoerd, onder meer gericht op ouderen. Het Centrum Gezond Leven heeft hierbij een coördinerende en faciliterende rol. Ook geeft een onafhankelijke Erkenningscommisie inzicht in de kwaliteit en effectiviteit van de interventies.

Direct naar: Overzicht interventies in de I-database gericht op ouderen.

Tabel 1: Aanbod van interventies gericht op ouderen (Bron: I-database, 2009; Savelkoul, 2008; Kennisnetwerk Valpreventie, 2009; ZonMw, 2004; Westhoff et al., 2001; Pieterse, 2002, VWS, 2007m; Zorg voor Beter, 2009c; Bouman et al., 2008a; Visser & Schippers, 2005; Bakker et al., 2008a; healthPROelderly, 2009; Gezondheidsraad, 2009).

Onderwerp	Enkele voorbeelden van preventieve interventies
Influenzavaccinatie	Jaarlijks krijgen landelijk alle 60-plussers de influenzavaccinatie aangeboden door de huisarts ter preventie van influenza. Ouderen hebben een verhoogd risico voor het oplopen van deze ziekte en hebben een grotere kans op complicaties.
Borstkankerscreening	Elke twee jaar worden vrouwen uit de leeftijdsgroep 50-75 jaar gescreend op borstkanker.
Ongevallen- en valpreventie	Het voorkómen van valincidenten, zowel voor zelfstandig wonende ouderen als voor ouderen in verzorgingshuizen. Voorbeelden van interventies zijn: 'Halt! U valt', 'Vallen verleden tijd', 'Gezond en Vitaal', voor zelfstandig wonende, kwetsbare ouderen; 'In Balans' ook voor zelfstandig wonende ouderen, maar het programma wordt ook ingezet voor ouderen in woonzorgcentra; 'Blijf Staan' in verzorgingshuizen; 'Bewegen valt goed!' voor allochtone ouderen; het 'Verbetertraject Valpreventie' van het programma 'Zorg voor Beter' in instellingen in de langdurende zorg; lokale valpreventieprojecten zoals 'Woon wijs, voorkom vallen' en 'Veilig Thuis'. Zie ook: aanbod van activiteiten gericht op preventie van privé-ongevallen en overzicht van projecten op website van het Kennisnetwerk valpreventie.
Bewegen	Ouderen stimuleren tot meer lichamelijke activiteit. Voorbeelden van interventies zijn: 'Meer bewegen voor ouderen', 'Gezond en Vitaal', 'GALM', 'In balans', 'Bewegen en Gezondheid voor 50-plussers' van het NISB, 'Thuis in beweging' en 'Task Force Sport en Bewegen 50+ in 2010' en de lokale varianten hiervan. Ook zijn ouderen een doelgroep in de 30minutenbewegen-campagne (opvolger van FLASH!) van het Nationaal Actieplan Sport en Bewegen. Het dagelijkse ochtendgymnastiek programma op tv Nederland in Beweging is speciaal gericht op ouderen. Zie ook: aanbod van activiteiten gericht op lichamelijke activiteit.
Psychische stoornissen	Het voorkómen van depressies en angststoornissen bij ouderen. Zie voor voorbeelden van interventies gericht op de preventie van depressie: overzicht van interventies ter preventie van depressie bij ouderen. Voorbeelden van interventies gericht op de preventie van angststoornissen voor volwassenen (inclusief ouderen): 'Angst de baas', 'Geen paniek', 'Stap voor stap', 'Zelf aan de slag met angstige gevoelens'.
Eenzaamheid	Netwerkvorming bij 55-plussers, oudere weduwen en hoogbejaarden bevorderen om onder andere depressie te voorkomen. Interventies afhankelijk van mogelijkheden en lokale behoefte. Voorbeelden van interventies: 'Alleen verder', 'Huisbezoek', 'Samen is wijs', 'Ouderenadviseurs', de internetcommunity '50plusnet' en 'Zin in vriendschap'. Zie ook: aanbod van activiteiten gericht op sociale steun.
Medicijngebruik	Reductie van het gebruik van reactievermogen beïnvloedende geneesmiddelen (in het bijzonder kalmerings- en slaapmiddelen) bij ouderen bereiken, om letsel door vallen en ongevallen terug te dringen. Voorbeeld van een interventie: 'Slik je wel/slik je niet'. Ook vanuit het programma 'Zorg voor Beter' is er aandacht voor medicatieveiligheid (Verbetertraject Medicatieveiligheid).
Decubitus preventie	Voorlichting over het beperken van decubitus bij ouderen. Vooral bedoeld voor decubitusconsulenten, instellingen, verplegenden en verzorgenden. Implementatie van decubituspreventieprotocol. Een voorbeeld van een interventie is 'Een zieke verzorgen thuis'. Het 'Verbetertraject Decubitus' van Zorg voor Beter is gericht op bewustwording en tijdig en gericht handelen. Tijdens het traject gaan teams van medewerkers uit diverse instellingen na waar verbeteringen nodig zijn. Bij het uitvoeren van die verbeteringen baseren ze zich op wetenschappelijke richtlijnen en succesvolle praktijkvoorbeelden.
'Ageing-well'-projecten	Algemene gezondheidsbevordering, bevorderen van welzijn en maatschappelijke participatie van ouderen (50-plussers). Voorbeelden van 'Ageing-well' projecten zijn: 'Activerend huisbezoek', 'Grijs op eigen wijs', 'Gezondheidstelefoon', 'Seniorenvoorlichting', 'Spelleider', '50+-vrouwen de zorg in eigen hand', 'GRIP op het leven', 'Zin in Gezond Leven', 'Big! Move', 'Succesvol ouder worden' en 'Op weg naar gouden jaren'.
Gezonde voeding	Voorlichting over gezonde voeding voor ouderen. Voorbeelden van lokale interventies zijn: 'Ouder worden, gezond blijven', 'Goede voeding voor ouderen'. Zie ook: aanbod aan activiteiten gericht op het bevorderen van gezonde voeding.
Algemene gezondheidsonderzoeken	Consultatiebureaus voor Ouderen. Onderzoek naar gezondheidstoestand op persoonlijke aanmelding. Preventie van gezondheidsproblemen door voorlichting en activering, vroegtijdige onderkenning van problemen op lichamelijk, geestelijk en sociaal gebied, en verwijzing naar gezondheids- en welzijnsinstanties.
Preventief huisbezoek	Programma's met huisbezoeken door wijkverpleegkundigen hebben als doel de gezondheid en het zelfstandig functioneren van ouderen te verbeteren en daarmee de opnames in ziekenhuizen en verpleeghuizen te verminderen.
Hitteplan voor ouderen	Het hitteplan richt zich op hulpverleners, mantelzorgers en zorginstellingen en de nodige maatregelen bij hitte of koude voor kwetsbare ouderen. Het Nederlands Rode Kruis en het RIVM zijn bij het opstellen van het plan nauw betrokken.
Ouderenparticipatie	Het landelijke stimuleringsprogramma Zilveren Kracht helpt organisaties om de maatschappelijke inzet van senioren te stimuleren. Senioren blijven vitaal doordat zij hun kennis, kunde en levenservaring kunnen inzetten. Maatschappelijk actieve ouderen bouwen nieuwe sociale netwerken op en vinden een zinvolle dagbesteding. Dit draagt bij aan hun welbevinden, sociale cohesie en voorkomt een sociaal isolement. Het project Actief ouder worden maakt deel uit van Zilveren Kracht.
Zelfmanagement	Zelfmanagement houdt in dat de oudere door zijn manier van omgaan met gezondheidsproblemen actief bijdraagt aan een zo goed mogelijk behoud van zijn gezondheid, zelfstandigheid en welbevinden. Zelfmanagement legt de nadruk op de zeggenschap van de oudere over zijn eigen leven en op zijn eigen verantwoordelijkheid voor de invulling ervan, inclusief het omgaan met de mogelijke problemen in gezondheid en functioneren. Als één van de pijlers van het chronisch ziekenbeleid van VWS moet zelfmanagement helpen om de zelfredzaamheid te behouden, de kwaliteit van leven te verhogen en de zorgconsumptie te verlagen.

Kijk voor een regionale spreiding van de projecten 'Blijf staan' en 'GALM' bij:

atlas Blijf Staan 2004-2005

atlas GALM 1995-2005

Bronnen en Literatuur

Bronnen

I-database. Database met in Nederland uitgevoerde leefstijlinterventies

Literatuur

Bakker E, Jaspers N, Kraakman M, Visser G.Consultatiebureau voor Ouderen. Visiedocument. Utrecht: Platform CbO, Kenniscentrum Ouderen, Vilans, 2008.
Bouman AIE, Van Rossum E, Nelemans P, Kempen GIJM, Knipschild PG.Effecten van intensieve huisbezoekenprogramma's. Een systematische literatuurstudie voor ouderen met gezondheidsproblemen. Tijdschrift voor Verpleeghuisgeneeskunde, 2008a; 33: 148-153.
CBO, Kwaliteitsinstituut voor de Gezondheidszorg. Richtlijn preventie van valincidenten bij ouderen. Utrecht: CBO,2004c.
Gezondheidsraad.Vergrijzen met ambitie. Den Haag: Gezondheidsraad, 2005; 06.
Gezondheidsraad.Preventie bij ouderen: focus op zelfredzaamheid. Den Haag: GR, 2009.
healthPROelderly.Database: models of health promotion for older people http: //www.healthproelderly.com/database/ (geraadpleegd februari 2009). Wenen: Austrian Red Cross, 2009.
Kennisnetwerk Valpreventie.http: //www.kennisnetwerkvalpreventie.nl (geraadpleegd februari 2009). Amsterdam: Kennisnetwerk Valpreventie, 2009.
Pieterse ME.Dichter op de huid. Evaluatierapport van het implementatieproject Kwaliteit. Woerden: NIGZ, 2002.
Savelkoul M. Preventie van vallen bij senioren (55 jaar en ouder). In: Lanting LC, Hoeymans N (eindred.). Let op letsels. Preventie van ongevallen, geweld en suïcide. RIVM-rapport nr. 270102001. Bilthoven: RIVM,2008.
Visser G, Schippers A.Het consultatiebureau voor ouderen. Inventarisatie van vijftien consultatiebureaus voor ouderen (CbO’s). Utrecht: Kenniscentrum Ouderen, NIZW Zorg, 2005.
VWS, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.Ouderenbeleid in het perspectief van de vergrijzing. Den Haag: VWS, 2005b.
VWS, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.Bijlage actualisatie ouderenbeleid. Den Haag: VWS, 2007m.
Westhoff MH, Bloem B, Hopman-Rock M.Gezondheidsbevordering voor-en-door ouderen: monitorstudie Ageing Well 2000. Leiden: TNO, 2001.
Zantinge EM, Wilk EA van der, Wieren S van, Schoemaker CG (redactie) Gezond ouder worden in Nederland. Bilthoven: RIVM,2011.
ZonMw, ZorgOnderzoek Nederland en Medische wetenschappen van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek.http: //www.zonmw.nl - projectenpoort/projecten (geraadpleegd 12 februari 2004). Den Haag: ZonMw, 2004.
Zorg voor Beter.www.zorgvoorbeter.nl (geraadpleegd februari 2009). Zorg voor Beter, 2009c.

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

CBO: Kwaliteitsinstituut voor de gezondheidszorg CBO (voorheen: Centraal Begeleidingsorgaan voor de Intercollegiale Toetsing); URL: http://www.cbo.nl
NISB: Nederlands Instituut voor Sport en Bewegen.; URL: http://www.nisb.nl
VWS: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; URL: www.rijksoverheid.nl/ministeries/vws

Definities

Evidence-based medicine: Het consciëntieus en oordeelkundig gebruik van de huidige beste kennis van (klinisch) wetenschappelijk onderzoek voor de zorgverlening aan individuele patiënten.

Harbers MM (RIVM). Ouderen: Wat is het aanbod? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Preventie\Gericht op doelgroepen\Ouderen, 8 juni 2009.