Wat zijn de mogelijke oorzaken van overgewicht en ondergewicht?

Meerdere oorzaken voor toename in gewicht

Gewichtstoename heeft meestal meerdere oorzaken. Voor de factoren die een relatief grote bijdrage leveren aan een toename in gewicht, geeft tabel 1 een opsomming.

Tabel 1: Factoren die samenhangen met overgewicht.

Energiebalans van voeding en bewegen bepaalt het gewicht

Overgewicht is het resultaat van een verstoorde energiebalans. De energiebalans is in evenwicht als het lichaam evenveel energie verbruikt door lichamelijke activiteit, als dat het aan energie opneemt via de voeding (Ocké & Kromhout, 2004). De consumptie van voeding met een hoge energiedichtheid, ofwel rijk aan vet of suiker en arm aan vezels, suikerhoudende drank en het eten van grote porties verhogen de energie-inname (Branca et al., 2007). Zie ook: Voeding en Lichamelijke activiteit.

Psychische en sociale factoren hebben invloed op overgewicht

Er komt steeds meer bewijs voor de invloed van psychische en sociale factoren op het ontstaan van overgewicht. Het gaat dan bijvoorbeeld over persoonlijkheidskenmerken of over meningen over iemands gedrag en de gevolgen daarvan (attitudes). Daarnaast spelen bij het eten emoties een belangrijke rol. Zo zijn er verschillende typen eters te onderscheiden, waaronder emotie-eters en externe eters (Van Strien et al., 2009). Emotie-eters laten hun voedingsgewoonten sterk beïnvloeden door stemmingen. Sommigen eten meer om zichzelf beter of gelukkiger te voelen, anderen juist minder. Bij externe eters spelen emoties geen rol. Zij eten vooral als ze eten zien. De voortdurende beschikbaarheid van voeding, ‘de obesogene samenleving’, maakt het juist voor deze externe eters zeer moeilijke om controle over het eigen eetgedrag te houden (Jansen et al., 2009). Helaas bestaan er alleen cross-sectionele verbanden tussen overgewicht en psychosociale gezondheid, waardoor onbekend is of psychosociale problemen de oorzaak of het gevolg zijn (Hoeymans et al., 2010).

Ondergewicht is het gevolg van een negatieve energiebalans

Terwijl er bij overgewicht sprake is van een positieve energiebalans, is ondergewicht het gevolg van een negatieve energiebalans. Deze disbalans ontstaat als de voedselinname te laag is voor het energiegebruik. Dit kan bijvoorbeeld ontstaan door een te streng dieet, maar ook door te intensieve sportbeoefening.

Oorzaken verminderde voedselinname

In ontwikkelingslanden is de beperkte beschikbaarheid van voedsel de belangrijkste oorzaak van ondergewicht. In Nederland zijn vooral de volgende oorzaken van belang:

• Verminderde eetlust. Dit kan het gevolg zijn van stress, ziekte, lichamelijke problemen of een psychische stoornis, zoals depressie of dementie. Het kan ook het gevolg zijn van misselijkheid (als bijwerking van medicijnen). Bij een lage voedselinname door ouderen in verzorgingshuizen spelen meerdere oorzaken een rol.
• Moeite met eten. Door allerlei oorzaken kan voedselinname pijn of ongemak veroorzaken. Zo kunnen kauw- en slikproblemen optreden door een operatie in de mond of de slokdarm.
• Verstoorde stofwisseling. Door ziekten aan de maag of de darmen kan het lichaam niet voldoende voedsel verwerken.
• Extreem lijnen. Als mensen lange tijd bewust veel te weinig eten, bijvoorbeeld om af te vallen, kan dit uiteindelijk leiden tot ondervoeding. Dit is het geval bij de eetstoornis anorexia nervosa. Er zijn aanwijzingen dat ondergewicht vaker voorkomt bij topsporters in sporten waarbij een laag gewicht een belangrijke rol speelt (bijvoorbeeld door vereiste gewichtsklassen of door esthetische normen) (Torstveit et al., 2008).