Wat zijn de mogelijke oorzaken van genetische variatie?

Genetische variaties ontstaan spontaan of onder invloed van straling, kankerverwekkende stoffen of bacteriën en virussen

Genetische variaties kunnen zowel spontaan ontstaan door onvolkomenheden tijdens processen in cellen (bijvoorbeeld onvoldoende herstel van DNA-schade als gevolg van celdeling, aangeduid met endogene oorzaken), als door invloeden van buitenaf (exogene factoren). Bij de exogene factoren wordt onderscheid gemaakt tussen fysische (ioniserende straling), chemische (genotoxische/kankerverwekkende stoffen) of biologische (virussen, bacteriën) oorzaken. Bij een ‘overdosis’ aan exogene factoren kan de DNA-schade onvoldoende herstellen (Jackson & Bartek, 2009). Voor een aantal kankerverwekkende agentia is vastgesteld dat zij een voor het agens karakteristiek patroon van mutaties in het DNA veroorzaken, een zogenaamde DNA vingerprint. Deze vingerprints zijn inmiddels ook teruggevonden in kankergenen die geassocieerd zijn met een bepaald agens. Bekende voorbeelden zijn benzo(a)pyreen in tabaksrook in relatie tot longkanker, het door schimmels geproduceerde Aflatoxine B1 op graanproducten in relatie tot leverkanker en de UV-straling van de zon in relatie tot huidkanker (Van Kreijl & Van Kranen, 1995; Olivier et al., 2004).

Genetische variaties kunnen via geslachtscellen worden overgedragen

Het is van belang om onderscheid te maken tussen genetische variaties in geslachtscellen en in lichaamscellen. Genetische variaties in de geslachtscellen worden via overerving (dominant of recessief) van ouders op kind overgedragen maar ze kunnen ook spontaan of onder invloed van exogene factoren ontstaan tijdens of na de bevruchting van de eicel gedurende de embryonale ontwikkeling. De kans hierop neemt niet alleen toe met bijvoorbeeld de leeftijd van de moeder (zie: Icoon interne verwijzing naar onderwerp Downsyndroom) maar ook als er sprake is van bloedverwantschap (consanguiniteit) tussen de ouders (Waelput & Achterberg, 2007b).

Genetische variaties in lichaamscellen ontstaan gedurende het leven

Genetische variatie in lichaamscellen ontstaat gedurende het leven, bijvoorbeeld doordat het DNA bij celdeling beschadigd raakt (spontaan of onder invloed van exogene factoren). Dat is bijvoorbeeld een belangrijke oorzaak van kanker (Stratton et al., 2009). Slechts een klein deel van de kankers is erfelijk, dat wil zeggen van ouder op kind via de geslachtscellen overgedragen. En bij slechts enkele procenten hiervan is de genetische afwijking die de verhoogde gevoeligheid voor kanker veroorzaakt, precies bekend zoals eerder voor dikkedarmkanker is beschreven (zie: object_document_1 Hoe zijn genetische factoren geassocieerd met ziekten en aandoeningen?). Een ander voorbeeld betreft de fenotypische (waarneembare eigenschappen) verschillen die tijdens het leven tussen eeneiige tweelingen ontstaan. Er zijn aanwijzingen dat variaties in het aantal kopiëen van een beperkt aantal genen hierbij een rol speelt (Bruder et al., 2008). Deze en andere verschillende soorten genetische variaties worden in meer detail uitgelegd in details Genetische factoren uitgelegd.

Zie ook:

Naar boven

Bronnen en Literatuur

Literatuur

Bruder CE, Piotrowski A, Gijsbers AA, Andersson R, Erickson S, de Stahl TD, et al.Phenotypically concordant and discordant monozygotic twins display different DNA copy-number-variation profiles. Am.J.Hum.Genet. 2008; 82(3): 763-771.
Jackson SP, Bartek J.The DNA-damage response in human biology and disease. Nature 2009; 461(7267): 1071-8
Olivier M, Hussain SP, Caron de Fromentel C, Hainaut P, Harris CC.TP53 mutation spectra and load: a tool for generating hypotheses on the etiology of cancer. IARC Sci Publ 2004(157): 247-70
Stratton MR, Campbell PJ, Futreal PA.The cancer genome. Nature 2009; 458(7239): 719-24
Van Kreijl CF, Van Kranen HJ.Mutaties in DNA: vingerafdrukken carcinogene stoffen. Tijdschrift Kanker, 1995; 19: 13-16.
Waelput AJM, Achterberg PW. Kinderwens van consanguïne ouders: risico's en erfelijkheidsvoorlichting. Bilthoven: 2007b.

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

DNA: Desoxyribo nucleic acid; Desoxyribonucleïnezuur. De drager van erfelijke informatie in alle bekende organismen.

Kranen HJ van (RIVM), Achterberg PW (RIVM). Wat zijn de mogelijke oorzaken van genetische variatie? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Gezondheidsdeterminanten\Persoonsgebonden\Genetische factoren, 8 november 2010.