Welke factoren beïnvloeden sociale steun?

Meer steun in groter sociaal netwerk

Hoe groter het sociaal netwerk, des te hoger de hoeveelheid verkregen steun, de tevredenheid hiermee en ook de gepercipieerde steun. Echter, het aantal keren dat er contact is met mensen in het sociaal netwerk, de duur van deze contacten, benodigde reisduur om mensen die deel uitmaken van het sociaal netwerk te bezoeken, de mate waarin anderen binnen iemands sociaal netwerk contact met elkaar onderhouden en het aantal mannen ten opzichte van het aantal vrouwen in het netwerk beïnvloeden sociale steun niet (Van Sonderen, 1991).

Bij chronisch zieken blijkt de positieve samenhang tussen omvang van het sociaal netwerk en gepercipieerde steun groter dan de positieve samenhang tussen omvang van het sociaal netwerk en daadwerkelijk ontvangen steun (De Ridder & Schreurs, 1994).

Persoonlijkheid beïnvloedt sociale steun die iemand krijgt

Extraverte persoonlijkheden mobiliseren anderen tot meer ondersteunende interacties.

Neuroticisme vermindert de tevredenheid met ondersteunende interacties. Met andere woorden: mensen met een emotioneel instabielere persoonlijkheid evalueren de ondersteunende interacties negatiever (Van Sonderen & Ormel, 1991; Suurmeijer et al., 2005).

Vermijden van problemen hangt samen met minder sociale steun

Iemand die met stress omgaat door zijn problemen te vermijden, ontvangt minder sociale steun. Het actief aanpakken van problemen en hulp zoeken bij anderen hangt juist samen met meer sociale steun (Janssen, 1992; Dunkel-Schetter et al., 1987). Er is dus een relatie tussen omgaan met stress (coping) en anderen aanzetten tot het geven van steun of juist niet. Onderzoek bij mensen met longkanker toont dat een hulpeloze opstelling tot minder emotionele ondersteuning leidt (Ros, 1989). Bij mensen met reuma leidt het beperken van activiteiten bij pijn tot minder tevredenheid met de emotionele ondersteuning die zij ontvangen (Smith & Wallston, 1992).

Ernstig zieken ontvangen meer steun

Uit onderzoek onder vrouwen van middelbare en oudere leeftijd blijkt dat kankerpatiënten kort na hun diagnose en eerste behandeling meer emotionele ondersteuning en instrumentele ondersteuning (praktische hulp) ontvangen dan andere chronisch zieken en gezonde vrouwen (Rijken et al., 1996). Kanker zal meer steun oproepen dan bijvoorbeeld reuma, omdat de meeste mensen kanker vanwege het levensbedreigende karakter als een ernstigere ziekte beschouwen (De Ridder & Schreurs, 1994).

Wat de ontvangen waardering en informatie (in de vorm van suggesties voor wat je zou kunnen doen) betreft, zijn er overigens geen verschillen tussen vrouwen met kanker, vrouwen met andere chronische ziekten en gezonde vrouwen. Het ontvangen van waardering en informatie hangt dus niet samen met de gezondheidstoestand (Rijken et al., 1996).

Afname in sociale steun bij langere ziekteduur

Al na een half jaar na diagnose en eerste behandeling zijn emotionele en instrumentele ondersteuning bij vrouwen met kanker afgenomen (Rijken et al., 1996). Een mogelijke verklaring hiervoor is dat de aandacht van de sociale omgeving na verloop van tijd verslapt omdat anderen van de patiënt verwachten dat hij of zij het ‘normale’ leven weer oppakt (Van Bekkum, 1987).

De afname in emotionele en instrumentele ondersteuning bij kanker blijkt uit onderzoek bij vrouwen van middelbare en oudere leeftijd. Vlak na de diagnose en eerste behandeling ontvingen vrouwen met kanker meer emotionele en instrumentele ondersteuning dan vrouwen met andere chronisch ziekten en gezonde vrouwen. Na een half jaar was deze steun gedaald tot het niveau van sociale steun dat vrouwen met andere chronische aandoeningen krijgen (Rijken et al., 1996).

Bronnen en Literatuur

Literatuur

Bekkum DW van (red.).Genezen van kanker, maar dan! Rotterdam: Integraal Kankercentrum Rotterdam, 1987: 119-143.
Dunkel-Schetter C, Folkman S, Lazarus RS.Correlates of social support receipt. Journal of Personality and Social Psychology, 1987; 53: 71-80.
Janssen M.Personal networks of chronic patients. Maastricht: Universiteit Maastricht, 1992.
Ridder DTD de, Schreurs KMG.Coping en sociale steun van chronisch zieken: Een overzicht van recent onderzoek. Zoetermeer: Nationale Commissie Chronisch Zieken, 1994.
Rijken M, Komproe IH, Ros WJ, Winnubst JA.Het effect van de gezondheidstoestand op sociale steun: Een vegelijking tussen vrouwen met kanker, vrouwen met chronische aandoeningen en gezonde vrouwen. Gedrag en Gezondheid, 1996; 24: 76-89.
Ros WJG.Social support in cancer patients. Utrecht: Universiteit Utrecht, 1989.
Smith CA, Wallston KA.Adaptation in patients with chronic rheumatoid arthritis: Application of a general model. Health Psychol, 1992; 11: 151-62.
Sonderen E van, Ormel J.Sociale steun en onwelbevinden: Een onderzoek naar de samenhang tussen aspecten van sociale steun en onwelbevinden. Groningen: Noordelijk Centrum voor Gezondheidsvraagstukken, 1991.
Sonderen E van.Het meten van sociale steun. Groningen: Rijksuniversiteit Groningen, 1991.
Suurmeijer TPBM, Sonderen FLP van, Krol B, Doeglas DM, Heuvel WJA van den, Sanderman R.The relationship between personality, supportive transactions and support satisfaction, and mental health of patients with early rheumatoid arthritis: Results from the Dutch part of the Euridiss study. Social Indicators Research, 2005; 73: 179-97.

Begrippen en afkortingen

Definities

Extraversie: Een persoonlijkheidskenmerk dat zich kenmerkt door gerichtheid op de omgeving. De extraverte persoon houdt zijn zintuigen gespitst om zoveel mogelijk input uit zijn omgeving te verzamelen om denkbeelden te vormen.
Gepercipieerde steun: Bij gepercipieerde steun gaat het om de mate waarin iemand verwacht steun te krijgen als dat nodig is.
Hoeveelheid verkregen steun: Dit is het aantal ondersteunende interacties dat plaatsvindt.
Neuroticisme: Kenmerkt zich door irreële gedachten, het ervaren van negatieve emoties (negatieve affectiviteit) en gevoelens die wijzen op een onvermogen tot aanpassing en aanwezigheid van psychologische stress.
Tevredenheid met hoeveelheid verkregen steun: Bij tevredenheid gaat het om de mate waarin de hoeveelheid verkregen steun, ofwel het aantal ondersteunende interacties, overeenkomt met de behoefte aan steun.

Savelkoul M (RIVM), Sanderman R (SHARE RUG), Van Sonderen FLP (SHARE RUG). Welke factoren beïnvloeden sociale steun? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Gezondheidsdeterminanten\Omgeving\Sociale leefomgeving\Sociale steun, 15 december 2011.