Wat is eenzaamheid en hoe wordt het gemeten?

Wat is eenzaamheid? Hoe wordt eenzaamheid gemeten?

Wat is eenzaamheid?

Eenzaamheid kenmerkt zich door gemis en teleurstelling

Eenzaamheid is een negatieve situatie, gekenmerkt door gemis en teleurstelling. Het is de uitkomst van een persoonlijke waardering van een situatie waarin iemand zijn bestaande relaties afweegt tegen zijn eigen wensen of verwachtingen ten aanzien van relaties. Eenzaamheid is dus een persoonlijke, subjectieve ervaring. Het is moeilijk van buitenaf waar te nemen (De Jong Gierveld & Tilburg, 2007a).

Eenzaamheid vooral door gebrekkige kwaliteit van relaties

Gevoelens van eenzaamheid hebben vooral betrekking op gebreken in de kwaliteit van relaties. Maar iemand kan zich ook eenzaam voelen doordat het aantal contacten lager is dan gewenst (De Jong Gierveld & Tilburg, 2007a).

Eenzaamheid kan zowel van korte als lange duur zijn

Eenzaamheid is een onvrijwillige situatie in het leven die korter of langer kan duren. Tijdelijke eenzaamheid ontstaat bijvoorbeeld na een levensgebeurtenis zoals verhuizing. Na verloop van tijd went de persoon die eenzaam is aan de nieuwe situatie en verdwijnt de eenzaamheid. Het overlijden van de partner is een ingrijpende levensgebeurtenis die vaak tot langdurige eenzaamheid leidt. Het duurt een aantal jaren voordat men deze gebeurtenis heeft verwerkt (Guiaux, 2010). Chronische eenzaamheid komt meestal door duurzame problemen zoals het onvermogen zich open te stellen voor anderen. Deze vorm van eenzaamheid gaat niet gemakkelijk vanzelf over (De Jong Gierveld & Tilburg, 2007a).

Eenzaamheid kan emotioneel of sociaal zijn

Er zijn twee soorten eenzaamheid (Van Tilburg, 2007a):

Emotionele eenzaamheid

Als iemand een sterk gemis ervaart van een intieme relatie, een emotioneel hechte band met een partner of vriend(in), dan is er sprake van emotionele eenzaamheid.

Sociale eenzaamheid

Van sociale eenzaamheid is sprake als iemand betekenisvolle relaties met een bredere groep mensen zoals kennissen, collega’s, buurtgenoten of mensen met dezelfde belangstelling mist. Een intieme partnerrelatie kan sociale eenzaamheid niet opheffen.

Alleen zijn, sociale isolatie en weinig sociale steun: niet hetzelfde als eenzaamheid

Eenzaamheid is iets anders dan alleen zijn, sociale isolatie en weinig steun krijgen van anderen. Alleen zijn wordt door degene die alleen is niet altijd opgevat als iets negatiefs; eenzaamheid wel. Terwijl eenzaamheid per definitie een ongewenste ervaring is, kan alleen zijn een gewenste situatie zijn. Bovendien kan iemand zich eenzaam voelen terwijl hij niet alleen is (Ó Luanaigh & Lawlor, 2008).

Ook van belang is het verschil tussen eenzaamheid enerzijds en sociale isolatie en het ontvangen van weinig steun anderzijds. Eenzaamheid is een negatieve subjectieve ervaring terwijl sociale isolatie en weinig sociale steun objectieve, van buitenaf waarneembare omstandigheden zijn. Sociale isolatie is de objectieve omstandigheid waarin iemand geen of weinig verbindingen heeft met anderen (Dykstra, 2009). Voor weinig sociale steun (zie: Wat is sociale steun?) geldt dat het een objectieve maat is voor het aantal ondersteunende interacties dat plaatsvindt met anderen (Ó Luanaigh & Lawlor, 2008). Pas als iemand zijn tevredenheid met deze hoeveelheid verkregen steun aangeeft (zie: Wat is sociale steun?) is er sprake van een subjectief oordeel. Als uit dat subjectieve oordeel blijkt dat iemand een tekort aan sociale steun ervaart, dan kun je van eenzaamheid spreken en in die zin zijn bepaalde vormen van sociale steun (vooral emotionele ondersteuning, waardering en gezelschap) ook een middel tegen eenzaamheid.

Naar boven

Hoe wordt eenzaamheid gemeten?

Vragenlijsten om eenzaamheid te meten

Sinds begin jaren zeventig van de vorige eeuw ontwikkelen onderzoekers vragenlijsten om eenzaamheid te meten (De Jong Gierveld & Tilburg, 2007b). Het meten van eenzaamheid is niet gemakkelijk omdat het een subjectief verschijnsel is. Alleen rapportage van de persoon zelf geeft daardoor inzicht in de mate van eenzaamheid. Vragenlijsten zijn instrumenten voor het systematisch, gestructureerd verzamelen van deze rapportages. Onderzoekers leggen deze vragenlijsten voor aan de onderzochte personen om de intensiteit van eenzaamheid te meten. De onderzochte personen antwoorden schriftelijk of mondeling via interviews. Vaak worden naast of in plaats van indirecte vragen over eenzaamheid in vragenlijsten directe vragen gesteld om vast te stellen of iemand eenzaam is (‘Bent u eenzaam?’). Omdat het sociaal onwenselijk is eenzaamheid te rapporteren, geven directe vragen een onderschatting van de eenzaamheid in bevolkingsgroepen waarvan doorgaans gedacht wordt dat deze niet eenzaam zijn (zoals gehuwden) en in bevolkingsgroepen die moeilijk hun gevoelens uiten (zoals mannen) (Borys & Perlman, 1985; Pinquart & Sörensen, 2001; Victor et al., 2005).

De eenzaamheidsschaal is de meest bekende vragenlijst over eenzaamheid

De meest bekende Nederlandse vragenlijst om eenzaamheid te meten is de eenzaamheidsschaal. Deze bestaat uit elf uitspraken over emotionele eenzaamheid en sociale eenzaamheid. Voorafgaand aan de uitspraken staat de vraag: 'Wilt u van elk van de volgende uitspraken aangeven in hoeverre die op u, zoals u de laatste tijd bent, van toepassing is?', met de toelichting 'U kunt antwoorden met nee, min of meer, ja'. Een uitspraak voor het meten van emotionele eenzaamheid is bijvoorbeeld ‘Ik mis een echte goede vriend of vriendin’. Sociale eenzaamheid wordt gemeten met onder andere de uitspraak: ‘Wanneer ik daar behoefte aan heb, kan ik altijd bij mijn vrienden terecht’.

De vragenlijst is bedoeld voor onderzoek onder grote groepen mensen. Het is niet bekend of de eenzaamheidsschaal ook toepasbaar is voor het meten van eenzaamheid van afzonderlijke personen. Buiten Nederland gebruiken ook onderzoekers in meer dan twintig andere landen de eenzaamheidsschaal (De Jong Gierveld & Tilburg, 2007b).

Buitenlandse vragenlijst: de UCLA eenzaamheidsschaal

Een voorbeeld van een veel gebruikte buitenlandse vragenlijst is de ‘UCLA eenzaamheidsschaal’ (Russell, 1996). Deze vragenlijst bestaat uit verschillende kwaliteiten van sociale relaties zoals verbonden zijn met anderen, deel uitmaken van een groep, kunnen praten, veel gemeen hebben met anderen en begrepen worden. Als deze kwaliteiten aanwezig zijn, is er geen eenzaamheid. Naarmate ze minder aanwezig zijn, is de eenzaamheid sterker. De UCLA eenzaamheidsschaal bestaat uit twintig uitspraken. De schaal is ontwikkeld in onderzoek onder studenten en wordt op veel plaatsen in de wereld gebruikt. Er is ook een variant die tijdelijke van chronische eenzaamheid onderscheidt. Onder andere door de volgende uitspraken: 'Gedurende de afgelopen dagen voelde ik dat mijn interesses anders zijn dan die van mensen om mijn heen' en 'Gedurende de afgelopen jaren voelde ik dat mijn interesses anders zijn dan die van mensen om mijn heen' (De Jong Gierveld & Tilburg, 2007b).

Naar boven

Bronnen en Literatuur

Literatuur

Borys S, Perlman D.Gender differences in loneliness. Personality & Social Psychology Bulletin, 1985; 11: 63-74.
Dykstra PA.Older adult loneliness: myths and realities. Eur J Aging, 2009; 6(2): 91-100.
Guiaux M.Social adjustment to widowhood: changes in personal relationships and loneliness before and after partner loss (PhD Dissertation). Amsterdam: Vrije Universiteit, 2010.
Jong Gierveld J de, Tilburg T van.Uitwerking en definitie van het begrip eenzaamheid. In: Tilburg T van, Jong Gierveld J de, editors. Zicht op eenzaamheid: achtergronden, oorzaken en aanpak. Assen: Van Gorcum, 2007a: 7-14.
Jong Gierveld J de, Tilburg T van.Het vaststellen van eenzaamheid. In: Tilburg T van, Jong Gierveld J de, editors. Zicht op eenzaamheid: achtergronden, oorzaken en aanpak. Assen: Van Gorcum, 2007b: 15-23.
Ó Luanaigh C, Lawlor BA.Loneliness and the health of older people. Int J Geriatr Psychiatry, 2008; 23(12): 1213-21.
Pinquart M, Sörensen S.Influences on loneliness in older adults: a meta-analysis. Basic Appl Soc Psych 2001; 23: 245-66.
Russell DW.UCLA Loneliness Scale (version 3): reliability, validity and factor structure. J Personality Assess, 1996; 66(1): 20-40.
Tilburg T van.Typen van eenzaamheid. In: Tilburg T van, Jong Gierveld J de, editors. Zicht op eenzaamheid: achtergronden, oorzaken en aanpak. Assen: Van Gorcum, 2007a: 31-37.
Victor C, Grenade L, Boldy D.Measuring loneliness in later life: A comparison of differing measures. Reviews in Clinical Gerontology, 2005; 15: 63-70.

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

Emotionele eenzaamheid: Emotionele eenzaamheid; Emotionele eenzaamheid is als iemand een sterk gemis ervaart van een intieme relatie, een emotioneel hechte band met een partner of vriend(in)
Sociale eenzaamheid: Sociale eenzaamheid; Van sociale eenzaamheid is sprake als iemand betekenisvolle relaties met een bredere groep mensen zoals kennissen, collega’s, buurtgenoten of mensen met dezelfde belangstelling mist; een intieme partnerrelatie kan sociale eenzaamheid niet opheffen.

Savelkoul M (RIVM), Tilburg TG van (VU). Wat is eenzaamheid en hoe wordt het gemeten? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Gezondheidsdeterminanten\Omgeving\Sociale leefomgeving\Eenzaamheid, 20 september 2010.

Wat is eenzaamheid en hoe wordt het gemeten?