Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
Nationaal Kompas Volksgezondheid
Zoeken
Roken
Interventies

Zijn er verschillen in rookinterventies en beleid tussen Nederland en andere landen?

Tobacco Control Scale Regelgeving en handhaving Voorlichting en educatie Signalering, advies en stopondersteuning

Tobacco Control Scale

Nederland een van de grootste dalers op de Europese Tobacco Control Scale

Nederland is tussen 2004 en 2010 één van de grootste dalers op de Tobacco Control Scale (TCS): van een zevende plaats in 2004, via een tiende plaats in 2005, naar een veertiende plaats in 2007 en een 13de plek in 2010. Nederland neemt nu een middenpositie in (Joossens, 2004; Joossens & Raw, 2006; Joossens & Raw, 2007; Joossens & Raw, 2011). (zie detailsRangorde en scores op de Tobacco Control Scale 2004-2010). Een hoge score op de TCS betekent dat een land veel onderneemt om het roken te ontmoedigen. Er zijn dus veel Europese landen met een intensiever tabaksontmoedigingsbeleid dan Nederland. Nederland blijft vooral achter met de prijs van tabaksproducten, informatie aan consumenten en rookverboden op de werkplek en in de horeca. Nederland doet het (nog) goed op het gebied van reclameverboden en ondersteuning van mensen die willen stoppen met roken. Het Verenigd Koninkrijk, Ierland, Noorwegen, IJsland en Turkije scoren het hoogst en hebben dus het meest intensieve tabaksontmoedigingsbeleid. Deze landen hebben gemeen dat ze hoge tabaksprijzen hebben en uitgebreide rookverboden. Drie van hen (IJsland, Ierland en Noorwegen) hebben wetgeving die het verbiedt om tabaksproducten te tonen op verkooppunten. De drie slechtst presterende landen zijn Griekenland, Luxemburg en Oostenrijk.

In landen met een intensief tabaksontmoedigingsbeleid stoppen meer mensen met roken

In landen met een hogere score op de TCS, dus met een intensief tabaksontmoedigingsbeleid, roken over het algemeen minder mensen (Martínez-Sánchez et al., 2010). Ook stoppen in landen met een hoge score meer mensen met roken (Schaap et al., 2008). Van de zes verschillende typen maatregelen droegen prijsmaatregelen het meest bij. Enige voorzichtigheid bij de interpretatie van deze bevinding is op zijn plaats, want het gaat hier om een onderzoek waarbij op één moment in de tijd zowel de TCS-score als de stopratio (aantal ex-rokers gedeeld door het totaal van rokers en ex-rokers) is gemeten. Of het één daadwerkelijk veroorzaakt wordt door het ander is hiermee niet vast te stellen; daarvoor is longitudinaal onderzoek nodig.

Zie ook: object_document_1Internationale vergelijking aantal rokers

Tobacco Control Scale maakt vergelijking tabaksontmoedigingsbeleid tussen landen mogelijk

De Tobacco Control Scale (TCS) is ontwikkeld om landen te vergelijken in hun preventieactiviteiten gericht op roken. De TCS is een rangordeschaal die aangeeft hoe een land presteert met betrekking tot zes door de Wereldbank geadviseerde maatregelen. De volgende typen maatregelen zijn in de schaal opgenomen.

  1. Prijsverhogingen door hogere accijns op sigaretten en andere tabaksproducten.
  2. Rookvrije werkplekken en openbare gebouwen, rookvrije horeca.
  3. Uitgaven aan publiekscampagnes
  4. Reclameverboden.
  5. Gezondheidswaarschuwingen op pakjes sigaretten en andere tabaksproducten.
  6. Ondersteuning bij het stoppen met roken.

Maatregel 1, 2 en 4 worden hieronder onder Regelgeving en handhaving besproken, maatregel 3 en 5 onder Voorlichting en educatie en maatregel 6 onder Signalering, advies en ondersteuning bij stoppen met roken.

WHO kaderverdrag om roken terug te dringen

Nederland is volgens de WHO Framework Convention on Tobacco Control (FCTC) uit 2003 verplicht om een veelomvattend, multisectoraal nationaal tabaksontmoedigingsprogramma te ontwikkelen dat in overeenstemming is met de FCTC. Het doel van dit kaderverdrag is om het percentage tabakgebruikers en de blootstelling aan omgevingsrook te reduceren (WHO, 2003a). In 2005 ondertekende het 40ste land het verdrag waarmee het onder internationale wetgeving bindend werd (WHO, 2005b). Nederland heeft dit verdrag op 27 januari 2005 getekend en heeft zich daarmee juridisch verplicht tot het implementeren van een groot aantal maatregelen om het roken terug te dringen (zie tabel 1). Deze maatregelen komen grotendeels overeen met die van de Wereldbank waarop de TCS is gebaseerd. Voorbeelden zijn: een verbod op reclame, sponsoring en promotie, regels voor de verpakking, opdruk en waarschuwingsteksten, tegengaan van tabakssmokkel en bescherming tegen omgevingsrook op de werkplek, in openbaar vervoer en openbare ruimten (STIVORO, 2010e; Prins & Willemsen, 2004; WHO, 2003a). Nederland heeft het FCTC nog niet overgenomen als leidraad voor tabaksontmoedigingsbeleid (STIVORO, 2010e).

Europese Unie ondersteunt landen bij implementeren kaderverdrag

EU-landen krijgen bij het implementeren van de FCTC ondersteuning van de EU. De EU ondersteunt de implementatie onder meer door onderzoekssubsidies en de financiering van EU-brede jongerencampagnes. Ook streeft de EU naar zoveel mogelijk gelijkschakeling van anti-tabakwetgeving binnen de EU (STIVORO, 2010e). Daartoe staan in Richtlijn 2001/37/EG bepalingen over de productie, de presentatie en de verkoop van tabaksproducten. De Richtlijn is opgenomen in de Nederlandse Tabakswet.

Voor informatie over het tabaksbeleid van de Europese Unie zie:

urlTabak op website Directoraat-Generaal Gezondheid en Consumentenzaken

Tabel 1: Belangrijkste bepalingen van het Framework Convention on Tobacco Control (Prins & Willemsen, 2004; WHO, 2003a).

Framework Convention on Tobacco Control
  • De erkenning dat tabaksgebruik en blootstelling aan tabaksrook sterfte, ziekte en handicaps kan veroorzaken en dat sigaretten zo zijn gemaakt dat zij afhankelijkheid veroorzaken en onderhouden
  • Belasting- en prijsbeleid moeten gericht zijn op een vermindering van het tabaksgebruik
  • Bescherming tegen de blootstelling aan tabaksrook tijdens het werk, in openbare ruimten en bij het openbaar vervoer
  • Foute en misleidende aanduidingen, zoals 'light', 'ultralight' en 'mild' voorkomen
  • Gezondheidswaarschuwingen moeten 30-50% van het pakje beslaan
  • Volledig verbod op reclame voor, promoten van en sponsoring ten behoeve van tabaksproducten voorzover dit met de grondwet van het betreffende land in overstemming is
  • Verbod op verkoop aan minderjarigen evenals een verbod op speel- en snoepgoed in de vorm van tabaksproducten

Zie ook:

Naar boven

Regelgeving en handhaving

Steeds meer EU-landen hebben rookverbod voor horecagelegenheden

In januari 2011 hadden 16 landen een rookverbod in cafés en restaurants en in een aantal landen was zo'n verbod in voorbereiding. In januari 2004 had nog geen enkel land een rookverbod in de horeca. Het Verenigd Koninkrijk, Ierland en Turkije hebben het meest uitgebreide rookverbod (een volledig verbod op roken op de werkplek, inclusief cafés en restaurants, met geen enkele uitzonderling). In Nederland is het rookverbod in de horeca ingegaan op 1 juli 2008, maar sinds 2010 geldt het verbod niet meer voor cafés kleiner dan 70m2 of eenmanszaken zonder personeel. Hierdoor wordt er in ongeveer de helft van de bars en discotheken weer gerookt (Joossens & Raw, 2011; nVWA, 2011).

Vergeleken met andere landen wordt rookverbod in Nederland niet goed nageleefd

Als het gaat om het naleven van het rookverbod, scoort Nederland niet goed (dit was nog voor het opheffen van het verbod in kleine cafés) (EC, 2010). In Nederland was de afname van roken in cafés en kroegen na invoering van het rookverbod in de horeca veel minder sterk dan na de invoering in veel andere Europese landen (ITC Project, 2010). In Zweden, Ierland, UK, Finland, Slovenië en Italië wordt het rookverbod in bars en restaurants wel goed nageleefd (EC, 2010). Nederlandse rokers accepteren het rookverbod in de horeca veel minder dan in andere landen (ITC Project, 2009). Ook blijkt dat Nederlandse rokers zich veel minder bewust tonen van de gezondheidsrisico’s van meeroken dan rokers in andere landen. Slechts 61% van de Nederlandse rokers is het eens met de stelling dat sigarettenrook gevaarlijk is voor niet-rokers. Dit is aanzienlijk minder dan in het Verenigd Koninkrijk (83%), Duitsland (89%) en Frankrijk (96%) (ITC Project, 2011).

Roken in Nederland relatief goedkoop

De prijs van een pakje sigaretten is in Nederland laag vergeleken met de prijs in andere landen. Noorwegen heeft de hoogste prijs van Europa en waarschijnlijk van de wereld, op de voet gevolgd door Ierland en het Verenigd Koninkrijk (Joossens & Raw, 2011). Als de prijs van sigaretten wordt afgezet tegen het welvaartsniveau van de verschillende Europese landen, dan staat Nederland op de 19de plaats. Het verhogen van de sigarettenprijs via accijns en btw is een belangrijk instrument voor overheden om het aantal rokers te doen afnemen, voornamelijk onder mensen met een laag inkomen en onder jongeren.

IJsland, Ierland en Noorwegen verbieden tabaksproducten op verkooppunten te tonen

Drie van de hoogst scorende landen op de TCS (IJsland, Ierland en Noorwegen) hebben wetgeving die het verbiedt om tabaksproducten te tonen op verkooppunten. Daarnaast is indirecte reclame in de meeste EU-landen inmiddels verboden (Joossens & Raw, 2011). Onder indirecte reclame wordt bijvoorbeeld verstaan het sponsoren van evenementen door een tabaksmerk of 'brand stretching', waarbij merknamen van tabak worden opgerekt tot merknaam van een ander soort product (zoals Marlboro Classics kleding; NSPH, 1998).

Zie ook: detailsRangorde en scores op de Tobacco Control Scale 2004-2010

Naar boven

Voorlichting en educatie

Steeds meer EU-landen tonen beelden bij waarschuwingsteksten op verpakking

Sinds 2004 bestaat de mogelijkheid om de waarschuwingen over gezondheidsrisico's op verpakkingen vergezeld te laten gaan van afschrikwekkende afbeeldingen. Hiervoor heeft de Europese Commissie een archief gemaakt met foto’s waaruit landen kunnen kiezen. België, Roemenië, het Verenigd Koninkrijk, Letland, Zwitserland en Turkije maken van deze mogelijkheid gebruik en vier landen introduceren dit in 2011: Malta, Frankrijk, Spanje en Noorwegen (Joossens & Raw, 2011). In de landen waar de afbeeldingen al zijn ingevoerd, blijken waarschuwingsteksten vergezeld van de beelden een grotere impact te hebben dan alleen waarschuwingsteksten. In alle EU-landen staan inmiddels waarschuwingsteksten op verpakkingen, maar deze voldoen in de meeste landen, waaronder Nederland, slechts aan de absolute minimumnorm. In de Europese richtlijn over tabaksproducten (2001/37/EG) staan bepalingen voor de tekst en minimumeisen over bijvoorbeeld het oppervlak van een sigarettenpakje dat voorzien moet zijn van waarschuwingen (EP, 2001).

Europese landen besteden weinig aan tabaksontmoediging

Europese landen besteden weinig geld aan tabaksontmoediging en scoren daarom laag op dit aspect van de TCS. Twee derde van de landen besteedt minder dan 10 eurocent per persoon per jaar aan tabaksontmoediging, terwijl het ASPECT (Analysis of the Science and Policy for European Control of Tobacco) consortium EU-lidstaten adviseert hieraan 1 tot 3 euro per persoon per jaar uit te geven (The ASPECT Consortium, 2004). Van alle EU-landen geeft alleen het Verenigd Koninkrijk meer dan 1 euro per persoon per jaar uit aan tabaksontmoediging. Nederland besteedde in 2009 ongeveer 25 cent per hoofd van de bevolking aan tabaksontmoediging, zoals campagnes. In diverse landen neemt het bedrag dat beschikbaar is voor tabaksontmoediging af. In Nederland heeft de overheid de financiering van mediacampagnes in 2011 stopgezet (Joossens & Raw, 2011).

Zie ook: detailsRangorde en scores op de Tobacco Control Scale 2004-2010

Nieuwe EU-campagne om jongvolwassenen aan te moedigen te stoppen met roken

In 2011 is de Europese Commissie de nieuwe campagne jongvolwassenen tussen de 25 en 34 jaren aan te moedigen om te stoppen met roken. De campagne met als titel 'Ex-smokers are unstoppable' verschuift de focus van de gevaren van roken naar de voordelen van stoppen. Voor meer informatie zie: Ex-smokers are unstoppable

Naar boven

Signalering, advies en stopondersteuning

Verenigd Koninkrijk scoort het best op ondersteuning bij stoppen met roken

Het Verenigd Koninkrijk scoort veruit het hoogst op het onderdeel ondersteuning bij stoppen met roken. Ook Denemarken, Luxemburg, Roemenië en Polen scoren hoger dan Nederland (Joossens & Raw, 2011). In Nederland behoort van januari tot en met december 2011 ook farmacologische ondersteuning tot het basispakket van de zorgverzekering, in combinatie met gedragsmatige ondersteuning. In 2012 wordt farmacologische ondersteuning bij stoppen met roken weer uit het basispakket geschrapt.

Stopondersteuning belangrijk element Britse Tobacco Control Plan

Stoppen met roken is een kernelement van het tabaksontmoedigingsbeleid in Engeland sinds het beleidsdocument ‘Smoking kills’. Ook in het Tobacco Control Plan (2011) vormt stopondersteuning een belangrijk onderdeel. Daarbij zet de overheid in op lokale ‘stop smoking services’, omdat die de meest effectieve ondersteuning bieden (DH, 2011). In Engeland is stopondersteuning landelijk beschikbaar voor alle rokers. De roker hoeft hier niet voor te betalen binnen de via de belastingen betaalde ‘National Health Service’ (NHS) (McNeill et al., 2005).

Zie ook: detailsRangorde en scores op de Tobacco Control Scale 2004-2010

Naar boven

.

Bronnen en Literatuur

Literatuur

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

btw
Belasting op de toegevoegde waarde
Harbers MM (RIVM), Segaar D (STIVORO). Zijn er verschillen in rookinterventies en beleid tussen Nederland en andere landen? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Gezondheidsdeterminanten\Leefstijl\Roken, 22 september 2011.
Nationaal Kompas Volksgezondheid, versie 4.7, 22 maart 2012
© RIVM, Bilthoven / Disclaimer.