Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
Nationaal Kompas Volksgezondheid
Zoeken
Roken
Interventies

Welke typen rookinterventies zijn er?

Beleidsdoel en interventiemethoden Regelgeving, handhaving en beleid Voorlichting en educatie Signalering, advies en stopondersteuning vanuit de zorg  Beïnvloeden van de sociale en fysieke omgeving

Beleidsdoel en interventiemethoden

Beleidsdoelen: ontmoedigen van roken en beschermen van niet-rokers

In landelijke nota gezondheidsbeleid 2011 ‘Gezondheid dichtbij’ is preventie van roken – evenals in de voorgaande nota - één van de vijf speerpunten van het preventiebeleid (VWS, 2011). Preventieve interventies beogen te voorkomen dat jongeren gaan roken en rokers te ondersteunen bij het stoppen met roken. Daarnaast zijn er interventies om niet-rokers te beschermen tegen blootstelling aan schadelijke stoffen in tabaksrook. Het verlagen van het aantal rokers is een tussendoel. Het uiteindelijke doel van tabaksontmoedigingsbeleid is de ziektelast ten gevolge van roken te verminderen. De ziektelast wordt grotendeels bepaald door het aantal nieuwe en bestaande gevallen van aan roken gerelateerde ziekten, zoals longkanker, COPD en hart- en vaatziekten. Zie ook: Wat is preventie? Gemeenten zijn verantwoordelijk voor tabakspreventie op lokaal niveau. De urlHandreiking Gezonde Gemeente ondersteunt hen daarbij.

Zie ook:

detailsOverzicht belangrijkste actoren tabaksontmoediging

Ontmoedigen van roken via verschillende methoden

Het ontmoedigen van roken en beschermen van niet-rokers gebeurt via een combinatie van interventiemethoden:

  • regelgeving, handhaving en beleid
  • voorlichting en educatie
  • signalering, advies en stopondersteuning vanuit de zorg
  • beïnvloeden van de sociale en fysieke omgeving

Deze indeling is gebaseerd op de indeling in pijlers uit de Handreiking Gezonde Gemeente. Zie ook: Wat is preventie?

Dit document bespreekt de interventiemethoden op hoofdlijnen. Voor informatie over specifieke interventies gericht op stoppen met roken en beschermen van niet-rokers zie:

Naar boven

Regelgeving, handhaving en beleid

Tabakswet reguleert verkoop en gebruik van tabaksproducten

Het ministerie van VWS stelt de Tabakswet op. Deze wet reguleert de tabaksverkoop, beperkt het tabaksgebruik en beschermt de niet-roker. In de Tabakswet en de bijbehorende Algemene Maatregelen van Bestuur staan verkoop- en reclameverboden, rookverboden, een bepaling over de rookvrije werkplek en regels over de samenstelling en verpakking van tabaksproducten. Voorbeelden hiervan zijn een rook- en verkoopverbod in overheidsinstellingen en het verbod om tabaksproducten aan jongeren onder de 16 jaar te verkopen (STIVORO, 2011). In de Nederlandse Tabakswet is Richtlijn 2001/37/EG van de Europese Unie verwerkt. Deze richtlijn bevat ook bepalingen over de productie, de presentatie en de verkoop van tabaksproducten.

Raamwerk Wereldgezondheidsorganisatie is internationale leidraad voor beleid

In 2003 nam de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) de Framework Convention on Tobacco Control (FCTC) aan. Het doel van dit internationale verdrag is om het percentage tabakgebruikers en de blootstelling aan omgevingsrook te reduceren (WHO, 2003a). In 2005 ondertekende het 40ste land het verdrag, waarmee het verdrag onder internationale wetgeving bindend werd (WHO, 2005b). Nederland tekende dit verdrag ook in 2005, maar gebruikt het nog niet als leidraad voor het tabaksontmoedigingsbeleid.

Zie ook: object_document_1Zijn er verschillen in rookinterventies tussen Nederland en andere landen?

Rookverboden beschermen niet-rokers

Rookverboden moeten niet-rokers beschermen tegen de schadelijke effecten van tabaksrook. Voorbeelden zijn de rookvrije werkplek, rookvrij personenvervoer, en rookvrije (overheids)instellingen. Het rookverbod is sinds 1990 steeds verder uitgebreid. Sinds 1 juli 2008 geldt ook een rookverbod in verreweg de meeste horeca-inrichtingen, de sport en de kunst & cultuur. Bovendien zijn enkele andere publieke ruimten nu ook rookvrij, zoals winkelcentra, congrescentra, evenementenhallen en luchthavens. In 2010 is het rookverbod in de horeca versoepeld en geldt het niet meer voor cafés kleiner dan 70m2 of eenmanszaken zonder personeel.

Accijnzen ontmoedigen tabaksgebruik

Accijnsverhoging is een manier om tabaksgebruik te ontmoedigen. De prijs van tabakswaren bestaat voor een deel uit accijns (belasting). Regelmatig verhoogt het ministerie van Financiën de accijns en daarmee de prijs van tabakswaren.

Voor informatie over de effectiviteit en gezondheidswinst die met regelgeving en handhaving te behalen is, zie:

object_document_1Wat is de effectiviteit en gezondheidswinst van rookinterventies?

Naar boven

Voorlichting en educatie

Campagnes en voorlichtingsprojecten om (mee)roken te verminderen

STIVORO heeft een groot aantal campagnes uitgevoerd om het aantal rokers te verminderen en niet-rokers te beschermen. Daarnaast voert STIVORO tal van andere landelijke en lokale voorlichtingsprojecten uit, vaak samen met andere organisaties. Zo ondersteunt STIVORO bijvoorbeeld professionals uit de jeugdgezondheidszorg bij het geven van voorlichting aan ouders over meeroken door jonge kinderen.

Zie ook:

urlKalender leefstijlcampagnes en -interventies op Loket Gezond Leven

Schoolprogramma’s beogen te voorkomen dat jongeren starten met roken

Schoolprogramma’s hebben tot doel te voorkomen dat kinderen beginnen met roken. Voorbeelden hiervan zijn de lessenserie Ik (r)ook niet, de niet-roken wedstrijd Actie Tegengif en Gezonde School en Genotmiddelen. Ook GGD'en en regionale Instellingen van Verslavingszorg (IVZ) geven via de Gezonde School en Genotmiddelen voorlichting over roken.

Voor informatie over de effectiviteit en gezondheidswinst die met voorlichting en educatie te behalen is, zie:

object_document_1Wat is de effectiviteit en gezondheidswinst van rookinterventies?

Naar boven

Signalering, advies en stopondersteuning vanuit de zorg 

Stoppen-met-roken advies binnen de zorg

Zorgprofessionals kunnen rokers adviseren over hun rookgedrag. Ze kunnen hun patiënten daarbij stimuleren om te stoppen door begeleiding en ondersteuning te bieden. De Zorgmodule Stoppen met Roken beschrijft de norm voor goede zorg bij stoppen met roken. Uitgangspunten voor de Zorgmodule vormen de CBO-richtlijn Behandeling van Tabaksverslaving, de NHG Standaard Stoppen met roken, de KNMP-Zelfzorgstandaard Stoppen met Roken, en praktijkervaring van diverse deskundigen. De in 2009 geactualiseerde CBO-richtlijn biedt een helder overzicht van evidence-based interventies en behandeling voor professionals in de zorg. De CBO-richtlijn is ontwikkeld op initiatief van het 'Partnership stop met roken' met input van vertegenwoordigers van een breed scala van beroepsorganisaties, wetenschappelijke en kennisinstituten en patiëntenverenigingen.

Stoppen-met-rokenondersteuning vindt niet alleen plaats in de reguliere huisartsen- en ziekenhuiszorg, maar ook daarbuiten. Bijvoorbeeld in de vorm van groepstrainingen vanuit thuiszorg, Instellingen voor Verslavingszorg (IVV), GGD'en of andere instellingen of telefonische coaching door het STIVORO behandelcentrum (zie urlInterventieoverzicht Roken op Loket Gezond Leven).

STIMEDIC methode voor behandeling tabaksverslaving in de zorg

Bij de begeleiding met stoppen met roken maken veel zorgprofessionals gebruik van de STIMEDIC begeleidingsmethode. Dit is een stapsgewijze methode voor de behandeling van tabaksverslaving door huisarts, specialist, verpleegkundige, verloskundige, praktijkondersteuner of assistent volgens de Zorgmodule Stoppen met Roken. De methode stond voorheen bekend als de Minimale Interventie Strategie (MIS). Advisering over het gebruik van hulpmiddelen (zoals nicotinevervangende middelen) is een belangrijk onderdeel van STIMEDIC. Ook wordt gebruik gemaakt van de principes van Motiverende Gesprekvoering. Er is een STIMEDIC basis en een STIMEDIC intensief. Beide zijn werkzame behandelinterventies volgens de CBO Richtlijn Behandeling van Tabaksverslaving. Ook als artsen zich beperken tot een kortere vorm van advies, het zogenaamd Kortdurend Stopadvies, vergroten ze de kans dat iemand stopt met roken al significant.

Stoppen-met-roken ondersteuning in basispakket zorgverzekering

Gedragsmatige ondersteuning bij het stoppen met roken valt al enige jaren onder de te verzekeren prestaties van de Zorgverzekeringswet (CVZ, 2008b). Van januari tot en met december 2011 behoort ook farmacologische ondersteuning tot het basispakket van de zorgverzekering, in combinatie met gedragsmatige ondersteuning.

Voor informatie over de effectiviteit en gezondheidswinst die met signalering, advies en stopondersteuning te behalen is, zie:

object_document_1Wat is de effectiviteit en gezondheidswinst van rookinterventies?

Naar boven

Beïnvloeden van de sociale en fysieke omgeving

Sociale én fysieke omgeving van belang

Bij tabakspreventie spelen zowel de sociale als de fysieke omgeving een grote rol. Het bevorderen van niet roken als de sociale norm is een belangrijk ingrediënt van het totale tabaksontmoedigingsbeleid. Het programma Rookvrij Opgroeien is een voorbeeld van een interventie gericht op het beïnvloeden van de sociale norm. Het stimuleert ouders om hun kinderen niet te laten meeroken. Rook-, reclame- en verkoopverboden dragen er aan bij dat de fysieke omgeving het niet-roken stimuleert. Zie ook Regelgeving en handhaving.

Voor informatie over de effectiviteit en gezondheidswinst die met interventies gericht op de inrichting van de omgeving te behalen is, zie:

object_document_1Wat is de effectiviteit en gezondheidswinst van rookinterventies?

Naar boven

.

Bronnen en Literatuur

Literatuur

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

MIS
Minimale interventiestrategie
Strategie (die minimale tijdsinvestering kost) voor hulpverlener om patiënt risico's van leefstijl te wijzen, Via een systematische methode kunnen artsen bijvoorbeeld stoppen met roken aankaarten bij rokende patiënten en de roker begeleiden bij het stoppen. De methode wordt toegepast in de huisartspraktijk en (in iets aangepaste vorm) in de intramurale sector.
STIVORO
Stichting Volksgezondheid en Roken
VWS
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
URL: www.rijksoverheid.nl/ministeries/vws
WHO
World Health Organization
Wereldgezondheidsorganisatie. URL: http://www.who.int
Harbers MM (RIVM), Segaar D (STIVORO). Welke typen rookinterventies zijn er? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Gezondheidsdeterminanten\Leefstijl\Roken, 22 september 2011.
Nationaal Kompas Volksgezondheid, versie 4.7, 22 maart 2012
© RIVM, Bilthoven / Disclaimer.