Ga direct naar: inhoud, subnavigatie, service menu, zoeken

Alcoholgebruik

De determinant, gezondheidsgevolgen en oorzaken

Wat zijn de mogelijke oorzaken van alcoholgebruik?

Omgevingsfactoren Persoonsgebonden factoren

Omgevingsfactoren

Omgevingsfactoren beïnvloeden het alcoholgebruik

Hoeveel iemand drinkt en hoe vaak iemand drinkt hangt onder meer samen met een aantal factoren in de omgeving van de drinker (Holder, 2006). De volgende omgevingsfactoren beïnvloeden het drinken van alcohol:

Sociale factoren: de status van alcohol in de sociale omgeving.
Financiële factoren: de betaalbaarheid van alcohol.
Fysieke factoren: de verkrijgbaarheid van alcohol.

Alcoholpreventie(beleid) grijpt vaak in op bovengenoemde omgevingsfactoren. Zie voor meer informatie: Icoon interne verwijzing naar onderwerp Preventie gericht op alcoholgebruik.

De status van alcohol beïnvloedt het alcoholgebruik

Hoe in de sociale omgeving van de drinker met alcohol wordt omgegaan, draagt bij aan het alcoholgebruik. Deze omgeving reikt van de media, cultuur, religie tot de vriendengroep en het gezin (Anderson & Baumberg, 2006; Saffer & Dave, 2006; Knibbe et al., 2007; Holder, 2006; Monshouwer et al., 2007). Zo is bijvoorbeeld blootstelling aan massamediale reclame geassocieerd met het gaan drinken en meer drinken onder jongeren (Anderson et al., 2009). En hebben duidelijke en strikte regels van ouders invloed op het beginnen met alcohol drinken, zo blijkt uit Nederlands onderzoek (Van der Vorst et al., 2007).

Hoe betaalbaarder alcohol is, hoe meer wordt gedronken

De betaalbaarheid van alcoholhoudende drank beïnvloedt het alcoholgebruik. Natuurlijk hangt dit af van hoeveel iemand te besteden heeft. Maar het hangt ook samen met de prijzen van alcoholhoudende drank in de winkel en horeca, en hoe hoog de accijns is (Wagenaar et al., 2009; Bellis et al., 2007; Anderson & Baumberg, 2006; Chaloupka et al., 2002; Babor et al., 2003).

Hoe gemakkelijker alcohol verkrijgbaar is, hoe meer wordt gedronken

De verkrijgbaarheid van alcoholhoudende drank beïnvloedt het alcoholgebruik. De verkrijgbaarheid hangt onder meer samen met het aantal verkooppunten in de buurt (winkels en horeca) en met de openingstijden van deze verkooppunten. Ook hangt dit samen met het verstrekken van alcohol aan minderjarigen (O Hearst et al., 2007; Anderson & Baumberg, 2006; Bellis et al., 2007; Babor et al., 2003). Het feit dat jongeren denken dat alcoholhoudende drank moeilijk verkrijgbaar is, kan al een factor zijn voor minder alcoholgebruik (Knibbe et al., 2005).

Persoonsgebonden factoren

Persoonsgebonden factoren beïnvloeden het alcoholgebruik

Naast omgevingsfactoren is er een aantal meer individuele factoren die samenhangen met een hogere alcoholconsumptie. Deze zijn bijvoorbeeld erfelijke factoren, alcoholgebruik van de zwangere moeder, rookgedrag en psychische stoornissen.

Diverse typen genen houden verband met schadelijk alcoholgebruik

Verschillende soorten genen spelen een rol in de erfelijkheid van schadelijk alcoholgebruik. Er zijn bijvoorbeeld genen die invloed hebben op het alcoholmetabolismesysteem in de lever (ADH en ALDH genen) en er zijn (neurotransmitter)genen die bepalen hoe de hersenen reageren op alcohol (NIAAA, 2003). Erfelijkheid bepaalt naar schatting tussen de 50% en 60% van het risico op alcoholafhankelijkheid (Anderson & Baumberg, 2006), maar bovengenoemde genen verklaren hiervan hooguit enkele procenten. Een tiental neurobiologische kandidaatgenen, deels bevestigd met GWAS-studies, bepaalt waarschijnlijk mede het risico (Goldman et al., 2005; Li & Burmeister, 2009). Deze genen lijken ook een rol te spelen bij andere verslavingen. Voor ander schadelijk drinkgedrag, los van psychische afhankelijkheid, zijn schattingen over erfelijkheid niet bekend.

Alcoholgebruik op jonge leeftijd is risicofactor voor probleemdrinken later

Hoe jonger kinderen en jongvolwassenen beginnen met alcohol drinken, hoe groter het risico op het ontwikkelen van probleemgebruik en alcoholafhankelijkheid op latere leeftijd (Carpenter-Hyland & Chandler, 2007). Ook ongeboren kinderen die via het drinken van hun zwangere moeder alcohol 'consumeren', kunnen hierdoor op latere leeftijd schadelijker drinkgedrag vertonen. Het drinken van de moeder tijdens de zwangerschap kan de ontwikkeling van het kind zo beïnvloeden dat deze gevoeliger is voor risicovol drinkgedrag in de tienertijd (Baer et al., 2003).

Alcoholgebruik, roken en cannabisgebruik gaan vaak hand in hand

Alcoholgebruik hangt samen met andere leefstijlfactoren, zoals roken. Mensen die drinken, zijn vaker rokers en vice versa (Drobes, 2002). Daarbij zijn zware rokers ook vaker zware drinkers (Anderson & Baumberg, 2006). Ook zijn er samenhangen tussen excessief alcoholgebruik, ongezond eten en weinig bewegen (Wendel-Vos et al., 2007c). Ook bij jongeren is er een duidelijk verband tussen alcohol drinken, roken en cannabis gebruik. Jongeren die in de afgelopen maand alcohol dronken, hebben een zeven keer grotere kans om te roken en een bijna negen keer zo grote kans om cannabis te gebruiken als niet-rokende jongeren (Schrijvers & Schoemaker, 2008). Ook uit ander onderzoek blijken zowel drinken, roken als druggebruik bij jongeren te clusteren (Wiefferink et al., 2006; Alamian & Paradis, 2009).

Mensen met psychische stoornis meer kans op hoog alcoholgebruik

Mensen met depressie en stemmingsstoornissen hebben meer kans om een hoog alcoholgebruik of alcoholafhankelijkheid te ontwikkelen. Andersom geldt hetzelfde: mensen met een hoog alcoholgebruik en mensen met alcoholafhankelijkheid hebben meer risico op deze psychische stoornissen (Anderson & Baumberg, 2006; Alati et al., 2005; Verdurmen et al., 2003; Kessler et al., 1996). Meer over het verband van alcoholafhankelijkheid met psychische stoornissen is te vinden in Interne link naar document Welke factoren beïnvloeden de kans op afhankelijkheid?

Sociaaleconomische factoren hebben invloed

Naast bovengenoemde persoonlijke factoren bestaan er nog sociaaleeconomische factoren die alcoholgebruik beïnvloeden. Meer informatie hierover is te vinden in Interne link naar document Zijn er verschillen naar sociaaleconomische status?

Naar boven

Bronnen en Literatuur

Literatuur

Alamian A, Paradis G.Clustering of chronic disease behaviorial risk factors in Canadian children and adolescents. Prev. Med., 2009; 48: 493-99.
Alati R, Lawlor DA, Najman JM, Willimas GM, Bor W, O’Callaghan M.Is there really a ‘J-shaped’ curve in the association between alcohol consumption and symptoms of depression and anxiety? Findings from the Mater-University Study of pregnancy and its outcomes. Addiction, 2005; 100: 643-651.
Anderson P, Baumberg B. Alcohol in Europe: a public health perspective. London: Institute of Alcohol Studies,2006.
Anderson P, Bruijn A de, Angus K, Gordon R, Hastings G.Impact of Alcohol Advertising and Media Exposure on Adolescent Alcohol Use: A Systematic Review of Longitudinal Studies. [Epub ahead of print]. Alcohol Alcohol, 2009; (Jan 14).
Babor TF, Caetano R, Casswell S, Edwards G, Giesbrecht N, Graham K, et al.Alcohol: No ordinary commodity. Research and public policy. Oxford: University Press, 2003.
Baer JS, Sampson PD, Barr HM.A 21-year longitudinal analysis of the effects of prenatal alcohol exposure on young adult drinking. Arch Gen Psychiatry, 2003; 60: 377-385.
Bellis MA, Hughes K, Morleol M, Tocquel K, Hughes S, Allen T, et al.Predictors of risky alcohol consumption in schoolchildren and their implications for preventing alcohol-related harm. Subst Abuse Treat Prev Policy, 2007; 2(15).
Carpenter-Hyland EP, Chandler J.Adaptive plasticity of NMDA receptors and dendritic spines: Implications for enhanced vulnerability of the adolescent brain to alcohol addiction. Pharmacol Biochem Behav, 2007; 86: 200-208.
Chaloupka FJ, Grossman M, Saffer H. The effects of price on alcohol consumption and alcohol-related problems. Alcohol Res Health,2002;: 22-34.
Drobes DJ.Concurrent alcohol and tobacco dependence: mechanisms and treatment. Alcohol Res Health, 2002: 136-142.
Goldman D, Oroszi G, Ducci F.The genetics of addictions: uncovering the genes. Nat Rev Genet, 2005; 6(7): 521-32.
Hearst M O, Fulkerson JA, Maldonado-Molina MM, Perry CL, Komro KA.Who needs liquor stores when parents will do? The importance of social sources of alcohol among young urban teens. Prev Med, 2007; 44: 471-476.
Holder HD.Effective alcohol policy for the community and nation: what science tells us. Presentatie. Maastricht: Studieconferentie: Minder drank met meer beleid, 2006.
Kessler RC, Nelson CB, McGonagle KA, Edlund MJ, Frank RG, Leaf PJ.The epidemiology of co-occurring addictive and mental disorders: implications for prevention and service utilization. Am J Orthopsychiatry 1996; 66 (1), 17-31.
Knibbe RA, Joosten J, Choquet M, Derickx M, Morin D, Monshouwer K.Culture as an explanation for substance-related problems: a cross-national study among French and Dutch adolescents. Soc Sci Med, 2007; 64: 604-16.
Knibbe RA, Joosten J, Derickx M, Choquet M, Morin D, Monshouwer K, et al.Perceived availability of substances, substance use and substance-related problems: a cross national study among French and Dutch adolescents. Journal of Substance Use, 2005; 10(2-3): 151-163.
Li MD, Burmeister M.New insights into the genetics of addiction. Nat Rev Genet, 2009; 10(4): 225-31.
Monshouwer K, Dorsselaer S van, Os J van, Drukker M, Graaf R de, Bogt T ter, et al.Ethnic composition of schools affects episodic heavy drinking only in ethnic-minority students. Addiction, 2007; 102: 722-729.
NIAAA, National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism. The Genetics of Alcoholism. Rockville: Alcohol Alert,2003; 60.
Saffer H, Dave D.Alcohol advertising and alcohol consumption by adolescents. Health Econ, 2006; 15: 617–37.
Schrijvers CTM, Schoemaker CG (red.). Spelen met gezondheid. Leefstijl en psychische gezondheid van de Nederlandse jeugd. RIVM-rapport nr. 270232001. Bilthoven: RIVM,2008; 85-107.
Verdurmen J, Monshouwer K, Dorsselaer S van.Bovenmatig drinken in Nederland: uitkomsten van de 'Netherlands mental health survey and incidence study' [Nemesis]. Utrecht: Bureau NDM, 2003.
Vorst H van der, Engels RC, Deković M, Meeus W, Vermulst AA.Alcohol-specific rules, personality and adolescents' alcohol use: a longitudinal person-environment study. Addiction, 2007; 102(7): 1019-20.
Wagenaar AC, Salois MJ, Komro KA.Effects of beverage alcohol price and tax levels on drinking: a meta-analysis of 1003 etstimates from 112 studies. Addiction, 2009; 104(2): 179-190.
Wendel-Vos GCW, Picavet HSJ, Gelder BM van, Tijhuis MAR, Droomers M. Een exploratie van risicogroepen en samenhang met omgeving, gezondheid en zorggebruik. RIVM-rapport nr. 2603010008. Bilthoven: RIVM,2007c.
Wiefferink CH, Peters L, Hoekstra F, Dam G ten, Buijs GJ, Paulussen TGWM.Clustering of health-related behaviors and their determinants: Possible consequences for school health interventions. Prevention Science, 2006; 7: 127-49.

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

ADH: Alcohol dehydrogenase
ALDH: Aldehyde dehyrogenase
GWAS: Genome Wide Association Studie; Een type studie waarin 500.000 of meer genetische variaties verspreid over het gehele genoom tegelijkertijd worden geanalyseerd in het DNA van grote aantallen (meer dan 1.000) monsters afkomstig van gezonde personen en mensen met een bepaalde ziekte.

Definities

Kandidaatgen: Een gen dat op een plek in het DNA (erfelijk materiaal) ligt, waarvan het vermoeden bestaat dat het een rol speelt bij een bepaalde erfelijke eigenschap of ziekte doordat de plek op het chromosoom, de expressie, het eiwitproduct, of de link met een bepaald fenotype hierop wijst.

Kuunders MMAP (RIVM), Laar MW van (Trimbos-instituut). Wat zijn de mogelijke oorzaken van alcoholgebruik? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Gezondheidsdeterminanten\Leefstijl\Alcoholgebruik, 30 maart 2009.