Welke factoren beïnvloeden de kans op multiple sclerose?

Diverse ideeën over het ontstaan van multiple sclerose

Er zijn drie gangbare ideeën over het ontstaan van MS:

Het eerste gaat uit van MS als auto-immuunziekte, waarbij het afweersysteem van het lichaam ontregeld is. De lichaamseigen stof myeline vormt hierbij het doelwit van het ontregelde afweersysteem.
De tweede gaat uit van een virus- of bacterie-infectie. Er is echter (nog) geen "MS-virus" of "MS-bacterie" gevonden. Wel zijn er sterke aanwijzingen dat het Epstein-Barrvirus, het humane herpesvirus 6 (HHV-6) en de bacterie Chlamydia pneumoniae geassocieerd zijn met MS.
Het derde is een combinatie van de twee voorgaande: een virusinfectie leidt tot ontregeling van het immuunsysteem, waardoor deze zich richt tegen de lichaamseigen stof myeline (MS Centrum Nijmegen, 2005; Ascherio & Munger, 2007a; Ascherio & Munger, 2007b).

Nog weinig bekend over risicofactoren

Er is nog relatief weinig bekend over factoren die het risico op het ontstaan van multiple sclerose verhogen. Wel staat vast dat, naast immunologische factoren, de volgende factoren een rol kunnen spelen bij het ontstaan van MS:

geografische factoren
genetische factoren
leeftstijl
omgevingsfactoren

Omdat er weinig over de precieze oorzaken van MS bekend is, is primaire preventie van MS niet mogelijk.

Risicofactoren voor verergering van de ziekte (exacerbatie) zijn het seizoen (exacerbaties komen vooral in de nazomer voor), griep en te grote lichamelijke en psychische inspanning.

MS komt vaker voor in landen met een gematigd klimaat

Geografische factoren spelen een rol in het vóórkomen van MS. Zo komt MS vaker voor in landen met een gematigd klimaat, zoals Nederland, dan in (sub)tropische gebieden. Naast klimaat spelen ook verschillen in blootstelling aan omgevingsfactoren en verschillen in genetische factoren een rol.

Een deel van de geografische verschillen is echter ook toe te schrijven aan verschillen in diagnostiek en herkenning van de ziekte (Pozzilli et al., 2002; Rosati, 2001; Pugliatti et al., 2006).

Zie ook: Zijn er verschillen tussen Nederland en andere landen?

Genetische factoren bepalend voor het risico op MS

Vanaf het midden van de jaren zeventig is bekend dat een bepaalde variant van het HLA-DRB1-gen kan leiden tot een verhoogd risico op het krijgen van een auto-immuunziekte zoals MS. HLA staat voor human leukocyte antigen. Dit is een eiwit (antigeen) dat op alle lichaamscellen aanwezig is en het immuunsysteem helpt om lichaamseigen cellen te onderscheiden van niet-lichaamseigen cellen.

In de jaren negentig werd niet alleen de belangrijke rol voor het zogenaamde HLA-DRB1- gen bevestigd, ook werd een meer bescheiden rol voor andere loci in kaart gebracht (Ebers et al., 1996; Haines et al., 1996; Kuokkanen et al., 1997). Hierbij kwam naar voren dat een samenspel van meerdere genetische variaties het risico op het krijgen van MS bepaalt. Een aantal van deze variaties levert maar een relatief kleine bijdrage aan het totale risico.

Beeld van MS als auto-immuunziekte versterkt

In 2007 is de dominante rol van het HLA-DRB1-gen nog eens bevestigd door de resultaten van een drietal genoom-brede studies (GWAS). Daarnaast maakten deze studies de betrokkenheid van een tweetal andere immunologische genen aannemelijk (Gregory et al., 2007; Lundmark et al., 2007; Hafler et al., 2007). Het betreft de genen die coderen voor de receptoren van interleukine-2 (IL2RA) en interleukine-7 (IL7RA). Het feit dat beide genen een rol spelen in de adaptieve (verworven) immuunrespons (T-cellen), versterkt het beeld van MS als auto-immuunziekte. IL2RA is eveneens geassocieerd met andere auto-immuunziekten.

Leefstijl en omgevingsfactoren beïnvloeden kans op MS

Leefstijl (voedingsgewoonten en roken) en omgevingsfactoren zijn mogelijk van invloed op het ontstaan van MS. Zo heeft vitamine D een beschermende werking tegen MS. Aanmaak van vitamine D is sterk afhankelijk van voeding en blootstelling aan zonlicht. Roken verhoogt het risico op MS en versnelt de overgang van relapsing-remitting MS in secundair progressieve MS (Ascherio & Munger, 2007b).

Bronnen en Literatuur

Literatuur

Ascherio A, Munger KL.Environmental risk factors for multiple sclerosis. Part I: The role of infection. Ann Neurol, 2007; 61: 288-299.
Ascherio A, Munger KL.Environmental risk factors for multiple sclerosis. Part II: Noninfectious factors. Ann Neurol, 2007; 61: 504-513.
Ebers GC, Kukay K, Bulman DE, Sadovnick AD, Rice G, Anderson C, et al. A full genome search in multiple sclerosis. Nat Genet,1996; 13(4): 472-6.
Gregory SG, Schmidt S, Seth P, Oksenberg JR, Hart J, Prokop A, et al. Interleukin 7 receptor alpha chain (IL7R) shows allelic and functional association with multiple sclerosis. Nat Genet.,2007; 39(9): 1083-91.
Hafler DA, Compston A, Sawcer S, Lander ES, Daly MJ, De Jager PL, et al. Risk alleles for multiple sclerosis identified by a genomewide study. N Engl J Med.,2007; 357(9): 851-62.
Haines JL, Ter-Minassian M, Bazyk A, Gusella JF, Kim DJ, Terwedow H, et al. A complete genomic screen for multiple sclerosis underscores a role for the major histocompatability complex. The Multiple Sclerosis Genetics Group. Nat Genet.,1996; 13(4): 469-71.
Kuokkanen S, Gschwend M, Rioux JD, Daly MJ, Terwilliger JD, Tienari PJ. Genomewide scan of multiple sclerosis in Finnish multiplex families. Am J Hum Genet.,1997; 61(6): 1379-87.
Lundmark F, Duvefelt K, Iacobaeus E, Kockum I, Wallstrom E, Khademi M, et al. Variation in interleukin 7 receptor alpha chain (IL7R) influences risk of multiple sclerosis. Nat Genet.,2007; 39(9): 1108-13.
MS Centrum Nijmegen, Multiple Sclerose Centrum Nijmegen. MS en het immuunsysteem. Nijmegen: MS Centrum Nijmegen,2005.
Pozzilli C, Romano S, Cannoni S.Epidemiology and current treatment of multiple sclerosis in Europe today. Journal of Rehabilitation research and development 2002; 39(2): 175-186.
Pugliatti M, Rosati G, Carton H, Riise T, Drulovic J, Vécsei L, et al.The epidemiology of multiple sclerosis in Europe. Eur J Neurol, 2006; 13(7): 700-22.
Rosati G.The prevalence of multiple sclerosis in the world: an update. Neurol Sci, 2001; 22(2): 117-39.

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

GWAS: Genome Wide Association Studie; Een type studie waarin 500.000 of meer genetische variaties verspreid over het gehele genoom tegelijkertijd worden geanalyseerd in het DNA van grote aantallen (meer dan 1.000) monsters afkomstig van gezonde personen en mensen met een bepaalde ziekte.

Definities

Gen: Een bepaalde DNA-sequentie die codeert voor een specifiek eiwit. Elk gen heeft een vaste plaats (locus) op een chromosoom.
Locus: Positie op een chromosoom waarop zich één gen, maar soms ook meerdere genen bevinden.

Zwanikken CP (MS Centrum Nijmegen), Kranen HJ van (RIVM). Welke factoren beïnvloeden de kans op multiple sclerose? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Gezondheid en ziekte\Ziekten en aandoeningen\Zenuwstelsel en zintuigen\Multiple sclerose (MS), 8 april 2008.