Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
Nationaal Kompas Volksgezondheid
Zoeken
Verstandelijke handicap
Omvang van het probleem

Verstandelijke handicap: Welke zorg gebruiken patiënten en wat zijn de kosten?

Zorggebruik Zorgvraag Kosten

Zorggebruik

Drie soorten zorg voor verstandelijk gehandicapten

Zorg aan verstandelijk gehandicapten bestaat grofweg in drie soorten:

  • Zorg met verblijf en behandeling: 24-uursverblijf in een instelling voor verstandelijk gehandicapten, met verpleging en of gedragswetenschappelijke behandeling. Het omvat ook beschermd wonen met langdurige verzorging en verpleging. De groep cliënten is zeer heterogeen, met zeer lichte tot zeer ernstige verstandelijke beperkingen. Zorg in instellingen voor jeugdig licht verstandelijk gehandicapten bestaat uit gedragswetenschappelijke behandeling en begeleiding van onder andere gedragsgestoorden.
  • Zorg met verblijf zonder behandeling: cliënten met een redelijke mate van zelfredzaamheid worden geplaatst in (kinder)gezinsvervangende tehuizen.
  • Extramurale zorg: bestaat uit dagactiviteiten in dagverblijven en zorg bij patiënten thuis. Het kan gaan om dagverblijven voor ouderen en kinderen, ambulante zorg, zoals face-to-facecontacten psychotherapie, en verzorging, verpleging en begeleiding bij cliënten thuis. Het aanbod van extramurale zorg is sinds 2004 sterk uitgebreid. Vanaf dat jaar konden zorginstellingen extramurale zorg AWBZ-breed aanbieden (Nza, 2005).

Zorggebruik van licht verstandelijk gehandicapten is gedaald

Het aantal verpleeg- en verzorgingsdagen voor licht verstandelijk gehandicapte cliënten is in 2007 met ongeveer 12% gedaald ten opzichte van het jaar 2000 (CBS, 2008f; tabel 1). Het aantal verpleeg- en verzorgingsdagen voor ernstig verstandelijk gehandicapten was juist gestegen met 34% ten opzichte van het jaar 2000.

Ook zwakbegaafden doen beroep op gehandicaptenzorg

Tot 2002 gebruikten ongeveer 10.000 zwakbegaafden zorg voor verstandelijk gehandicapten (Woittiez & Ras, 2006, mede op basis van Maas et al., 1988). Dit is weinig, gezien het feit dat de groep personen met een IQ tussen 70 en 80, afgezien van de eis van bijkomende problematiek, meer dan 1,1 miljoen Nederlanders omvat. De groep personen met een IQ tussen 70 en 85 omvat zelfs 2,2 miljoen personen. Deze mensen hebben overigens niet allemaal problemen met hun functioneren.

Jongeren met gedragsproblemen gebruiken ook zorg voor verstandelijk gehandicapten

De toegenomen vraag naar zorg voor verstandelijk gehandicapten is ook een gevolg van een groeiend aantal jongeren met gedragsproblemen die niet meer mee kunnen komen op school en in het gezin. Sinds 2005 kunnen ook zwakbegaafden formeel aanspraak maken op VG-zorg indien er sprake is van bijkomende problematiek. Jongeren met gedrags-, verslavings- of hechtingsproblemen hebben een complexe hulpvraag. Ook de vraag naar andere zorgvoorzieningen groeit bij deze groep, zoals jeugdzorg, geestelijke gezondheidszorg, speciaal onderwijs en leerlinggebonden financiering voor kinderen in het reguliere onderwijs (het zogenoemde 'rugzakje').

Vooral gebruik extramurale zorg is sterk gegroeid

Het aandeel van de extramurale zorg in de gehandicaptenzorg wordt elk jaar groter; de intramurale zorg groeit daarentegen veel minder hard (CBS, 2008f). Naast de invoering van de AWBZ-brede beleidsregel extramurale zorg in 2004 heeft ook de toename van de persoonsgebonden budgetten een grote bijdrage geleverd aan de groei van de extramurale zorg.

Tabel 1: Reguliere verpleeg- en verzorgingsdagen voor instellingen met 24-uursverblijf, dagactiviteiten in dagverblijven en zorg uit wachtlijstmiddelen, exclusief pgb's (Bron: CBS, 2008f).

Dagen LMVG a

Dagen EZVG b

Dagen JLVG c

Dagen GVT d

Dagen intramuraal e

Dagactiviteiten in dagen f

Wachtlijstcliënten VG g en JLVG

2000 (in mln dagen)

6,4

5,8

0,9

7,4

21,1

4,6

1,4

2000 = 100%

2000

100

100

100

100

100

100

100

2001

100

104

107

101

102

104

387

2002

96

111

110

103

103

107

668

2003

95

114

115

106

105

111

911

2004

90

124

111

103

105

134

2005

90

128

115

105

107

138

2006

90

132

119

110

110

140

2007

88

134

121

111

110

145

a LMVG: licht tot matig verstandelijk gehandicapten.

b EZVG: ernstig tot zeer ernstig verstandelijk gehandicapten.

c JLVG: jeugdig licht verstandelijk gehandicapten.

d GVT: (kinder)gezinsvervangende tehuizen.

e Dagen intramuraal: voor alle instellingen met een 24-uurs verblijf.

f Dagactiviteiten in dagen: voor zowel ouderen als kinderen, m.i.v. 2004 wordt de productie afgesproken in dagdelen. Hier zijn 2 dagdelen gelijkgesteld aan 1 dag.

g VG: verstandelijk gehandicapten.

Naar boven

Zorgvraag

Meeste vraag naar langdurige zorg, maar grootste groei in extramurale zorgvraag

In absolute aantallen is langdurig verblijf veruit het meest gevraagde zorgpakket in 2008 (Ras et al., 2010; tabel 2). De vraag naar extramurale zorgpakketten (dagbesteding, begeleiding en behandeling) zijn echter vrijwel allemaal sterker gegroeid dan langdurig verblijf. De vraag naar begeleiding loopt daarbij voorop met een gemiddelde groei van 20% per jaar, op de voet gevolgd door langdurig verblijf. Dagbesteding groeide in de periode 1998-2002 en 2005-2008 fors, met respectievelijk 11% en 18%. Het pakket ‘behandeling’ (zonder andere zorg) groeide relatief het sterkst tussen 1998 en 2002, maar viel daarna weer wat terug.

Toenemende vraag naar zorg door betere herkenning

De vraag naar zorg voor verstandelijk gehandicapten is tussen 1998 en 2008 jaarlijks gemiddeld 9% toegenomen (Ras et al., 2010). Deze stijging suggereert dat ook de prevalentie flink is toegenomen, maar waarschijnlijk is dat niet het geval. De stijging is waarschijnlijk eerder een gevolg van een betere herkenning: lichte verstandelijke beperkingen en zwakbegaafdheid met ‘bijkomende problemen’ worden veel vaker en op jongere leeftijd vastgesteld dan voorheen. Dit komt omdat er meer en betere diagnostische methoden beschikbaar zijn. Eerder was er sprake van onderdiagnostiek bij jongeren. De vraag naar zorg kan ook zijn toegenomen omdat er anders tegen mensen met een beperking wordt aangekeken, en omdat de eisen die de maatschappij stelt toenemen. De marge van wat als normaal wordt beschouwd, wordt steeds kleiner. Op scholen wordt ook meer gelet ook mogelijke afwijkingen of stoornissen bij leerlingen.

Toename zorgvraag van jongeren bijna dubbel zo groot als van 23-plussers

Jongeren (≤ 22 jaar) zijn verantwoordelijk voor bijna de helft van de totale groei in de vraag naar zorg voor verstandelijk gehandicapten (Ras et al., 2010). Hun aantal nam tussen 1998 en 2008 bijna twee keer zo snel toe als dat van vragers van 23 jaar en ouder. In absolute zin is hun aandeel echter lager. In 1998 vormden de 22-minners een derde van het totale aantal vragers, in 2008 was dat gestegen tot de helft.

Jongeren vragen relatief vaak om kortdurend verblijf en dagbesteding

Jongeren vragen, in vergelijking met 23-plussers veel vaker om kortdurend verblijf en om dagbesteding (tabel 3). Verstandelijk gehandicapten van 23 jaar en ouder vragen relatief vaak langdurig verblijf. Bij kortdurend verblijf overheerst de groep 4-17-jarigen, bij langdurig verblijf is er vanaf 12-jarige leeftijd pas enige vulling met vanaf 50 jaar oververtegenwoordiging. De verklaring daarvoor is dat jongere verstandelijk gehandicapten nog veel meer gebruik kunnen maken van hulp uit hun eigen steunnetwerk, meestal het gezin.

Tabel 2: Ontwikkeling in het percentage personen met een uitstaande vraag tussen 1998 en 2008 (% per jaar) (Bron: Ras et al., 2010) a.

Aantal personen met zorgvraag

Gemiddelde groei (% per jaar)

2008

2005-2008

1998-2002

1998-2008

Langdurig verblijf

69.676

7

4

5

Kortdurend verblijf

21.511

16

32

19

Dagbesteding

20.238

18

11

9

Begeleiding

34.516

19

35

20

Behandeling

1.252

-2

45

11

Totaal

147.193

12

11

9

Tabel 3: Leeftijdsverdeling van cliënten in 2008 met een indicatie langdurig verblijf, kortdurend verblijf of extramuraal (%) (Bron: Ras et al., 2010).

Langdurig verblijf (%)

Kortdurend verblijf (%)

Extramuraal (%)

0-3 jaar

0

2

6

4-11 jaar

4

44

18

12-17 jaar

12

38

13

18-22 jaar

13

9

10

23-34 jaar

16

4

18

35-49 jaar

25

2

21

50-64 jaar

21

1

11

≥ 65 jaar

9

0

3

totaal

100

100

100

Naar boven

Kosten

Uitgaven zorg verstandelijk gehandicapten 5,4 miljard euro

In 2005 werd in Nederland 5,4 miljard euro uitgegeven aan zorg voor mensen met een verstandelijke handicap, inclusief Downsyndroom (Poos et al., 2008, tabel 4). Dit is bijna 8% van de totale zorgkosten in Nederland. Het grootste deel van de kosten voor zorg van verstandelijk gehandicapten (46%) betrof de zorg voor verstandelijk gehandicapten in de leeftijd van 20-44 jaar. De kosten kwamen voor 98% voor rekening van de gehandicaptenzorg. Een klein percentage betrof kosten voor de geestelijke gezondheidszorg (0,5%) en ouderenzorg (0,4%). Ziekenhuiszorg en medisch-specialistische zorg bepaalden 0,1% van de kosten.

Tabel 4: Kosten voor verstandelijke handicap, inclusief Downsyndroom (Bron: Poos et al., 2008).

Leeftijdsgroep

Kosten (mln euro)

% van totaal

0-19 jaar

522,3

9,7

20-44 jaar

2.478,3

45,9

45-64 jaar

1.854,6

34,3

65+

546,7

10,1

Totaal

5.401,7

100,0

Naar boven

.

Bronnen en Literatuur

Literatuur

  • CBS, Centraal Bureau voor de Statistiek.Gezondheid en zorg in cijfers 2008. Den Haag: CBS, 2008f.
  • Maas JMAG, Serail S, Janssen AJM.Frequentie-onderzoek geestelijk gehandicapten 1986. Tilburg: IVA, 1988.
  • Nza, Nederlandse Zorgautoriteit.Prestatiebeschrijvingen extramurale zorg. Beleidsregel CA-60. Utrecht: Nederlandse Zorgautoriteit, 2005.
  • Poos MJJC, Smit JM, Groen J, Kommer GJ, Slobbe LCJ. Kosten van ziekten in Nederland 2005. RIVM-rapport nr. 270751019. Bilthoven: RIVM,2008.
  • Ras M, Woittiez I, Kempen H van, Sadiraj K.Steeds meer verstandelijk gehandicapten? Ontwikkelingen in vraag en gebruik van zorg voor verstandelijk gehandicapten. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau, 2010; 2010(4).
  • Woittiez I, Ras M.Juist beschermd. De determinanten van de woonsituatie van volwassen verstandelijk gehandicapten (Werkdocument 129). Den Haag: Sociaal Cultureel Planbureau, 2006.

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

pgb
Persoonsgebonden budget
VG
Verstandelijk gehandicapte
Binnen Gehandicaptenzorg wordt een onderscheid gemaakt tussen mensen met verstandelijke, lichamelijke of zintuiglijke beperkingen.
Meijer S (RIVM), Woittiez IB (SCP), Ras M (SCP). Verstandelijke handicap: Welke zorg gebruiken patiënten en wat zijn de kosten? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Gezondheid en ziekte\Ziekten en aandoeningen\Psychische stoornissen\Verstandelijke handicap, 23 juni 2010.
Nationaal Kompas Volksgezondheid, versie 4.7, 22 maart 2012
© RIVM, Bilthoven / Disclaimer.