Beschrijving van gebruikte bronnen (OUD, gaat er uit)

Epidemiologisch bevolkingsonderzoek

Bevolkingsonderzoeken naar het vóórkomen van verslavingsproblematiek zijn schaars, en als ze al verricht worden, gebeurt dit niet met vaste regelmaat. Daardoor is het nauwelijks mogelijk iets te zeggen over trends op bevolkingsniveau. Een probleem met bevolkingsonderzoek is bovendien dat verslaafden moeilijk bereikt worden. Ze reageren niet op enquêtes, zijn niet thuis, zwerven op straat enzovoort. Om een completer beeld te schetsen van de omvang van verslavingsproblematiek, maken we daarom tevens gebruik van gegevens van zorgregistraties. Op basis daarvan kan een inzicht verkregen worden in het verloop van de zorgvraag in de tijd.

NEMESIS-onderzoek

Op bevolkingsniveau zijn gegevens over afhankelijkheid en misbruik van alcohol, drugs en medicijnen beschikbaar uit het NEMESIS-onderzoek onder 18-64 jarigen (Bijl et al., 1997a; Bijl et al., 1997b; De Graaf et al., 2010a). NEMESIS-1 was gebaseerd op een landelijke steekproef onder 7.076 personen bij wie in 1996 een psychiatrisch interview is afgenomen met behulp van de CIDI (Composite International Diagnostic Interview). Met dit interview kunnen diagnosen volgens de DSM-III-R worden vastgesteld, inclusief de diagnosen misbruik en afhankelijkheid van alcohol. Dezelfde respondenten zijn daarna nog tweemaal benaderd voor een follow-up meting tussen 1997 en 1999.

NEMESIS-2 is gebaseerd op een landelijke steekproef onder 6.646 personen. Bij hen is tussen 2007 en 2009 een psychiatrisch interview afgenomen met behulp van een nieuwe versie van de CIDI, waarmee diagnosen volgens de DSM-IV kunnen worden gesteld. Omdat voor enkele stoornissen de diagnostische criteria in de DSM-IV afwijken van die in de DSM-III-R, kunnen de resultaten van NEMESIS-1 en NEMESIS-2 niet voor alle stoornissen vergeleken worden (De Graaf et al., 2010a). Dit geldt bijvoorbeeld voor alcoholafhankelijkheid. Voor de beschrijving van de huidige omvang is gebruikgemaakt van NEMESIS-2.

Buitenlandse bevolkingsonderzoeken

In veel EU-landen zijn vergelijkbare studies uitgevoerd als in Nederland, alle met gebruikmaking van de CIDI. De resultaten van de Nederlandse NEMESIS-1 kunnen daarom vergeleken worden met een aantal Europese onderzoeken (Rehm et al., 2005). De cijfers moeten wel voorzichtig worden geïnterpreteerd. Het is namelijk niet zeker of internationale verschillen echt zijn of dat ze een gevolg zijn van verschillen in methodologie en onderzoekspopulatie (Rehm et al., 2005).

Zorgregistraties

In zorgregistraties wordt onderscheid gemaakt tussen het aantal patiënten (in de verslavingszorg veelal cliënten genoemd) dat op een bepaalde datum is ingeschreven (prevalentie), het aantal patiënten dat gedurende een bepaald jaar was ingeschreven (jaarprevalentie) en het aantal nieuw opgenomen/ingeschreven patiënten in een jaar (incidentie). Omdat een persoon in één jaar meerdere keren zowel binnen één instelling als bij meerdere instellingen ingeschreven/opgenomen kan worden, zitten in de gepresenteerde cijfers dubbeltellingen. Hoe groot de overlap is, is niet bekend.

In het Kompas presenteren we gegevens van de volgende zorgvoorzieningen:

Instellingen voor ambulante verslavingszorg en instellingen voor maatschappelijke drugshulpverlening (LADIS)
Algemene Psychiatrische Ziekenhuizen (APZ-en) (Zorgis van GGZ Nederland)
Zelfstandige Verslavingsklinieken
Algemene Ziekenhuizen (LMR).

Enkele kanttekeningen bij gegevens uit zorgregistraties

In de eerste jaren waarin het registratiesysteem van de ambulante zorg, het LADIS, werd gebruikt, namen nog niet alle toenmalige Consultatiebureaus voor Alcohol en Drugs (CAD’s) deel aan de registratie. Vanaf 1988 is dit wel het geval. Ook het aantal instellingen voor maatschappelijke drugshulpverlening dat deelnam aan het LADIS nam in de loop der jaren toe, als uitvloeisel van fusies met CAD’s of andere instellingen voor ambulante verslavingszorg. Vanwege de onvolledigheid in eerdere jaren, presenteren we in het Nationaal Kompas Volksgezondheid alleen cijfers vanaf 1988. In registratiejaar 2005 omvat het LADIS vrijwel alle instellingen voor ambulante verslavingszorg (Van Laar et al., 2007). Tegenwoordig zit ook de klinische verslavingszorg in LADIS. Echter, het merendeel van de mensen met een alcoholprobleem komt niet in de zorg terecht: de hulpverlening bereikt minder dan de helft van de mensen die voldoen aan de diagnose alcoholafhankelijkheid/-misbruik (op basis van een schatting uit 2007) (De Graaf et al., 2010a). De cijfers uit LADIS geven dus een onderschatting van het aantal mensen met alcoholafhankelijkheid/-misbruik. Het gaat hier niet alleen om de gespecialiseerde verslavingszorg maar ook om de eerstelijnszorg en informele zorg.

Bronnen en Literatuur

Bronnen

Literatuur

Bijl RV, Zessen G van, Ravelli A, Rijk C de, Langendoen Y.Psychiatrische morbiditeit onder volwassenen in Nederland: het NEMESIS-onderzoek. I. Doelstellingen, opzet en methoden. Ned Tijdschr Geneeskd 1997b; 141: 2448-52.
Bijl RV, Zessen G van, Ravelli A.Psychiatrische morbiditeit onder volwassenen in Nederland: het NEMESIS-onderzoek. II. Prevalentie van psychiatrische stoornissen. Ned Tijdschr Geneeskd 1997a; 141: 2453-60.
Graaf R de, Have M ten, Dorsselaer S van.De psychische gezondheid van de Nederlandse bevolking. NEMESIS-2: Opzet en eerste resultaten. Utrecht: Trimbos-instituut, 2010a.
Laar MW van, Cruts AAN, Verdurmen JEE, Ooyen-Houben MMJ van, Meijer RF (red.).Nationale drug monitor. Jaarbericht 2006. Utrecht: Trimbos-instituut, 2007.
Rehm J, Room R, Brink W van den, Jacobi F.Alcohol use disorders in EU countries and Norway: An overview of the epidemiology. European Neuropsychopharmacology, 2005; 15: 377-88.

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

CIDI: Composite international diagnostic interview
NEMESIS: Netherlands Mental health Survey and Incidence Study (Trimbos-instituut); In NEMESIS is een grote hoeveelheid informatie verzameld over psychiatrische aandoeningen en het beloop daarvan.

Schoemaker C (RIVM), Gijsen, R. (RIVM), Laar MW van (Trimbos-instituut). Beschrijving van gebruikte bronnen (OUD, gaat er uit). In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Gezondheid en ziekte\Ziekten en aandoeningen\Psychische stoornissen\Afhankelijkheid van alcohol, drugs of andere middelen, 23 september 2010.