Hoe vaak komt afhankelijkheid van alcohol voor en hoeveel mensen sterven eraan?

Ruim 78.000 mensen met alcoholafhankelijkheid

Alcoholafhankelijkheid komt naar schatting voor bij ongeveer 0,75% van de volwassen (18-65 jaar) in Nederland. De jaarprevalentie van alcoholafhankelijkheid onder mannen was in 2007 ruim het dubbele van die onder vrouwen: 10,1 per 1.000 mannen ten opzichte van 4,9 per 1.000 vrouwen. In absolute aantallen ging het om ruim 78.400 mensen: 53.100 mannen en 25.300 vrouwen. Deze schatting is gebaseerd op gegevens uit de NEMESIS-2 studie (De Graaf et al., 2010a).

Lagere prevalentie alcoholafhankelijkheid door strengere diagnostische criteria

De prevalentie van alcoholafhankelijkheid in 2007 lijkt vele malen lager dan die uit 2003: 0,75% ten opzichte van 3,5%. Dit komt doordat de diagnostische criteria van alcoholafhankelijkheid volgens het classificatiesysteem DSM-IV veel strenger zijn dan die in DSM-IIIR die in 2003 gebruikt werd. Minder mensen voldoen daardoor aan de criteria voor de diagnose alcoholafhankelijkheid. Daarnaast is het instrument waarmee de aandoening is gemeten, veranderd en ook dit heeft voor een lagere schatting gezorgd van de prevalentie van alcoholafhankelijkheid in NEMESIS-2 vergeleken met NEMESIS-1. Ook in onderzoek in het buitenland is aangetoond dat de vierde editie van de DSM tot lagere schattingen leidt dan de derde editie (De Graaf et al., 2010a; Van Laar et al., 2010).

Geen recente cijfers over alcoholafhankelijkheid bij jongeren

Over alcoholafhankelijkheid bij jongeren zijn geen recente cijfers bekend. Het is wel bekend dat Nederlandse scholieren vaak en veel drinken, ook vergeleken met scholieren uit andere landen (Van Laar et al., 2010). Oude cijfers geven aan dat alcoholafhankelijkheid in 1993 voorkwam bij ongeveer 0,33% van de jongeren in de leeftijdsgroep 13 tot en met 17 jaar (Verhulst et al., 1997c). Zie voor meer informatie: Hoeveel mensen gebruiken alcohol? en Zijn er verschillen tussen Nederland en andere landen?

Betrouwbare cijfers over alcoholafhankelijkheid bij ouderen ontbreken

Over alcoholafhankelijkheid bij ouderen zijn geen betrouwbare cijfers beschikbaar. Afgaand op de cijfers van een Europese studie (ESEMeD) lijkt het onder ouderen (65+ jaar) weinig voor te komen: bij ongeveer één op de duizend ouderen (Alonso et al., 2004). Cijfers van de verslavingszorg als gevolg van alcoholgebruik laten een toename zien van de hulpvraag onder ouderen (Ouwehand, 2009). Zie: Neemt het aantal mensen met alcoholafhankelijkheid toe of af?.

Ruim 33.000 cliënten met primair alcoholprobleem in ambulante verslavingszorg

In 2008 maakten ruim 33.000 cliënten met een primair alcoholprobleem gebruik van de ambulante verslavingszorg. Per 10.000 inwoners in Nederland was het aantal primaire alcoholcliënten 25 in 2008 (Van Laar et al., 2010). Ongeveer 5.500 cliënten die alcohol als secundair probleem noemen, maakten in 2008 gebruik van de verslavingszorg.

In 2008 ruim 7.500 oudere alcoholcliënten met alcoholhulpvraag

Het aantal 55-plussers met een alcoholhulpvraag was ruim 7.500 in 2008. Het aandeel oudere alcoholcliënten was in deze periode 22%. Eenderde (31%) van de 55-plussers met een hulpvraag is vrouw. Onder de 55 jaar is dat 25% (Van Laar et al., 2010).

Ongeveer 6.000 ziekenhuisopnamen voor alcoholgerelateerde aandoeningen in 2008

In 2008 waren er 5.983 klinische opnamen in algemene ziekenhuizen met als hoofddiagnose een aan alcohol gerelateerde aandoening. Het aantal kinderen en jongeren van 16 jaar of jonger dat in het ziekenhuis is opgenomen vanwege aan alcohol gerelateerde problematiek was 711 in 2008: 387 jongens en 324 meisjes (Van Laar et al., 2010).

In 2008 was alcohol in 765 gevallen primaire doodsoorzaak

In 2008 stierven 765 mensen aan oorzaken waarbij alcohol expliciet werd genoemd als primaire doodsoorzaak. De meesten waren man (77%) (CBS Doodsoorzakenstatistiek). Alcoholsterfte komt het meeste voor in de leeftijdsgroep 50 tot 70 jaar. Daarnaast is per jaar nog sprake van ongeveer 1.000 sterfgevallen waarbij alcohol genoemd wordt als een secundaire doodsoorzaak (Van Laar et al., 2010), zoals bij sterfte aan kanker, sterfte als gevolg van geweld en verkeersdoden. Voor meer details zie: Wat zijn de mogelijke gezondheidsgevolgen van alcoholgebruik?

Alcoholafhankelijkheid leidt tot ziektelast van ruim 61.000 DALY's

De totale ziektelast voor alcoholafhankelijkheid onder volwassenen van 18 tot 65 jaar, uitgedrukt in DALY's, was 61.100 in 2007 (Hoeymans et al., 2010). De ziektelast van alcoholafhankelijkheid kan daarmee vergeleken worden met de ziektelast van verkeersongevallen en hartfalen (zie ook: Welke ziekten hebben de grootste ziektelast?). Het grootste deel van deze DALY's wordt veroorzaakt door de ziektejaarequivalenten: 43.900. Voor jongeren en ouderen is de schatting van ziektejaarequivalenten moeilijk, omdat betrouwbare gegevens ontbreken.

details Beschrijving gegevensbronnen en kanttekeningen

details Prevalentie naar leeftijd en geslacht

Bronnen en Literatuur

Bronnen

CBS Doodsoorzakenstatistiek. Gegevens omtrent de doodsoorzaken van alle in Nederlandse bevolkingsregisters ingeschreven overledenen.

Literatuur

Alonso J, Angermeyer MC, Lépine JP.The European Study of the Epidemiology of Mental Disorders (ESEMeD) project: an epidemiological basis for informing mental health policies in Europe. Acta Psychiatrica Scandinavica, 2004; 109(420): 5–7.
Graaf R de, Have M ten, Dorsselaer S van.De psychische gezondheid van de Nederlandse bevolking. NEMESIS-2: Opzet en eerste resultaten. Utrecht: Trimbos-instituut, 2010a.
Hoeymans N, Melse JM, Schoemaker CG (red.). Gezondheid en determinanten. Deelrapport van de Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2010 Van gezond naar beter. RIVM-rapport nr. 270061006. Bilthoven: RIVM,2010.
Laar MW van, Cruts AAN, Oyen-Houben MMJ van, Meijer RF, Brunt T.Nationale Drug Monitor. Jaarbericht 2009. Utrecht: Trimbos-instituut, 2010.
Ouwehand AW.Alcohol en ouderen in de verslavingszorg in Nederland (1998 – 2007). Houten/Utrecht: Trimbos-instituut, Stichting IVZ, Nederlands Kenniscentrum Ouderenpsychiatrie, 2009.
Verhulst FC, Ende J van der, Ferdinand RF, Kasius MC.'The prevalence of DSM-III-R diagnoses in a national sample of Dutch adolescents'. Archives of General Psychiatry, 1997c; 54(4): 329-36.

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

DALY: Disability-Adjusted Life-Year; Maat voor ziektelast ('burden of disease') in een populatie (uitgedrukt in tijd); opgebouwd uit het aantal verloren levensjaren (door vroegtijdige sterfte), en het aantal jaren geleefd met gezondheidsproblemen (bijvoorbeeld een ziekte), gewogen voor de ernst hiervan (ziektejaarequivalenten). In deze maat komen drie belangrijke aspecten van de volksgezondheid terug, te weten 'kwantiteit' (levensduur) en 'kwaliteit' van leven, en het aantal personen dat een effect ondervindt.
DSM: Diagnostic and statistical manual of mental disorders; Classificatie voor psychische stoornissen. De DSM is ontwikkeld onder verantwoordelijkheid van de American Psychiatric Association. De vierde editie (DSM-IV) verscheen in 1994. De evidence-based tekstrevisie daarvan (DSM-IV-TR) verscheen in 2000.
ESEMeD: European Study of Epidemiology in Mental Disorders
NEMESIS: Netherlands Mental health Survey and Incidence Study (Trimbos-instituut); In NEMESIS is een grote hoeveelheid informatie verzameld over psychiatrische aandoeningen en het beloop daarvan.
ZJE: Ziektejaar-Equivalenten; Maat voor het verlies aan kwaliteit van leven: (‘years lived with disability’) het aantal jaren dat doorgebracht wordt met ziekte, gewogen naar de ernst (-gerelateerde kwaliteit van leven) hiervan. Een van de componenten van de DALY (zie aldaar).

Laar MW van (Trimbos-instituut), Gool CH van (RIVM), Gommer AM (RIVM). Hoe vaak komt afhankelijkheid van alcohol voor en hoeveel mensen sterven eraan? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Gezondheid en ziekte\Ziekten en aandoeningen\Psychische stoornissen\Afhankelijkheid van alcohol, drugs of andere middelen\Afhankelijkheid van alcohol, 23 september 2010.