Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
Nationaal Kompas Volksgezondheid
Zoeken

Prostaatkanker

Kort en bondig

De ziekte en de determinanten

Omvang van het probleem

Preventie en zorg

Geografische verschillen

Kijk ook eens bij andere websites:

.

Bronnen en Literatuur

Bronnen

Literatuur

  • Aaronson NK, Muller M, Cohen PDA, Essink-Bot ML, Fekkes M, Sanderman R, et al.Translation, validation, and norming of the Dutch language version of the SF-36 health survey in community and chronic disease populations. J Clin Epidemiol, 1998; 51: 1055-68.
  • Allen NE, Appleby PN, Roddam AW, Tjonneland A, Johnsen NF, Overvad K, Boeing H, Weikert S, Kaaks R, Linseisen J, Trichopoulou A, Misirli G, Trichopoulos D, Sacerdote C, Grioni S, Palli D, Tumino R, Bueno-de-Mesquita HB, Kiemeney LA, Barricarte A, LarranagPlasma selenium concentration and prostate cancer risk: results from the European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition (EPIC). Am J Clin Nutr 2008a; 88(6): 1567-75
  • Allen NE, Key TJ, Appleby PN, Travis RC, Roddam AW, Tjonneland A, Johnsen NF, Overvad K, Linseisen J, Rohrmann S, Boeing H, Pischon T, Bueno-de-Mesquita HB, Kiemeney L, Tagliabue G, Palli D, Vineis P, Tumino R, Trichopoulou A, Kassapa C, Trichopoulos D, AAnimal foods, protein, calcium and prostate cancer risk: the European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition. Br J Cancer 2008b; 98(9): 1574-81
  • Altekruse SF, Kosary CL, Krapcho M, et al.SEER Cancer Statistics Review, 1975-2007. Bethesda, Md: National Cancer Institute, 2010.
  • Andriole GL JR.Screening for prostate cancer. BMJ, 2010; 341: c4538.
  • Andriole GL, Bostwick DG, Brawley OW, Gomella LG, Marberger M, Montorsi F, et al.Effect of dutasteride on the risk of prostate cancer. N Engl J Med., 2010; 362(13): 1192-202.
  • Andriole GL, Crawford ED, Grubb RL, Buys SS, Chia D, Church TR, et al.Mortality results from a randomized prostate-cancer screening trial. N Engl J Med. 2009 Mar, 2009; 360(13): 1310-9.
  • Bangma CH, et al.Bangma CH. Ned Tijdschr Urologie, 2006; 5(5): 148-51.
  • Bartek J, Hamerlik P, Lukas J.On the origin of prostate fusion oncogenes. Nat Genet 2010; 42(8): 647-8
  • Bartelds AIM.Continue Morbiditeits Registratie Peilstations Nederland 2002. Utrecht: NIVEL, 2003.
  • Bosetti C, Bertuccio P, Chatenoud L, Negri E, La Vecchia C, Levi F.Trends in mortality from urologic cancers in Europe, 1970-2008. Eur Urol, 2011a; 60(1): 1-15.
  • Bratt O.Hereditary prostate cancer: clinical aspects. J Urol 2002; 168: 906-13.
  • Carter B, Bova G, Beaty T, Steinberg GD, Childs B, Isaacs WB, et al.Hereditary prostate cancer: epidemiological and clinical features. J Urol, 1993; 150: 797-802.
  • Carter BS, Bova GS, Beaty TH, Childs B, Walsh PC.Mendelian inheritance of familial prostate cancer. Proc Natl Acad Sci USA 1992; 89: 3367-71.
  • CDC, Centers for Disease Control and Prevention.Prostate cancer screening http: //www.cdc.gov/cancer/prostate/basic_info/screening.htm (Geraadpleegd 1 december 2010). Atlanta: CDC, 2010.
  • Chan JM, Stampfer MJ, Ma J, Gann PH, Gaziano JM, Giovannucci EL.Dairy products, calcium, and prostate cancer risk in the Physicians' Health Study. Am J Clin Nutr 2001b; 74(4): 549-54
  • Chaussy C, Thuroff S, Rebillard X, Gelet A.Technology insight: High-intensity focused ultrasound for urologic cancers. Nat.Clin.Pract.Urol., 2005; 2(4): 191-198.
  • Clark LC, Dalkin B, Krongrad A, Combs GF, Turnbull BW, Slate EH, et al.Decreased incidence of prostate cancer with selenium supplementation: results of a double-blind cancer prevention trial. Br.J.Urol., 1998b; 81(5): 730-734.
  • Coleman MP, Gatta G, Verdecchia A, Esteve J, Sant M, Storm H, et al.EUROCARE-3 summary: cancer survival in Europe at the end of the 20th century. Ann Oncol, 2003; 14(Suppl 5): v128-49.
  • Crouzet S, Rebillard X, Chevallier D, Rischmann P, Pasticier G, Garcia G, Rouviere O, Chapelon JY, Gelet A.Multicentric oncologic outcomes of high-intensity focused ultrasound for localized prostate cancer in 803 patients. Eur Urol 2010; 58(4): 559-66
  • Dagnelie PC, Schuurman AG, Goldbohm RA, Brandt PA van den.Diet, anthropometric measures and prostate cancer risk: a review of prospective cohort and intervention studies. BJU International, 2004; 93(8): 1139-1150.
  • Debes JD, Tindall DJ.The role of androgens and the androgen receptor in prostate cancer. Cancer Lett, 2002; 187: 1-7.
  • Ding Z, Wu CJ, Chu GC, Xiao Y, Ho D, Zhang J, Perry SR, Labrot ES, Wu X, Lis R, Hoshida Y, Hiller D, Hu B, Jiang S, Zheng H, Stegh AH, Scott KL, Signoretti S, Bardeesy N, Wang YA, Hill DE, Golub TR, Stampfer MJ, Wong WH, Loda M, Mucci L, Chin L, DePinho RSMAD4-dependent barrier constrains prostate cancer growth and metastatic progression. Nature 2011; 470(7333): 269-73
  • Djulbegovic M, Beyth RJ, Neuberger MM, Stoffs TL, Vieweg J, Djulbegovic B, et al.Screening for prostate cancer: systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. BMJ, 2010; 341: c4543.
  • Etminan M, Takkouche B, Caamano-Isorna F.The role of tomato products and lycopene in the prevention of prostate cancer: a meta-analysis of observational studies. Cancer Epidemiol Biomarkers Prev 2004; 13(3): 340-5
  • Ferlay J, Parkin DM, Steliarova-Foucher E.Estimates of cancer incidence and mortality in Europe in 2008. Eur J Cancer, 2010b; 46(4): 765-81.
  • Ferlay J, Shin HR, Bray F, Forman D, Mathers C, Parkin DM.GLOBOCAN 2008 v1,2, Cancer Incidence and Mortality Worldwide: IARC CancerBase No, 10 [Internet], Beschikbaar op: http: //globocan.iarc.fr, geraadpleegd op 19 oktober 2011. Lyon, France: International Agency for Research on Cancer, 2010c.
  • Gezondheidsraad.Wet bevolkingsonderzoek: erfelijke prostaatkanker. Den Haag: Gezondheidsraad, 2001i; 2001/01WBO.
  • Giovannucci E, Liu Y, Stampfer MJ, Willett WC.A prospective study of calcium intake and incident and fatal prostate cancer. Cancer Epidemiol Biomarkers Prev 2006; 15(2): 203-10
  • Giovannucci E.A review of epidemiologic studies of tomatoes, lycopene, and prostate cancer. Exp Biol Med 2002a; 227: 852-9.
  • Heijnsdijk EA, Der Kinderen A, Wever EM, Draisma G, Roobol MJ, Koning HJ de.Overdetection, overtreatment and costs in prostate-specific antigen screening for prostate cancer. Br J Cancer., 2009; 101(11): 1833-8.
  • Heinonen OP, Albanes D, Virtamo J, Taylor PR, Huttunen JK, Hartman AM, Haapakoski J, Malila N, Rautalahti M, Ripatti S, Maenpaa H, Teerenhovi L, Koss L, Virolainen M, Edwards BK.Prostate cancer and supplementation with alpha-tocopherol and beta-carotene: incidence and mortality in a controlled trial. J Natl Cancer Inst 1998; 90(6): 440-6
  • Hessels D, Schalken JA.The use of PCA3 in the diagnosis of prostate cancer. Nat Rev Urol., 2009; 6(5): 255-61.
  • Ilic D, Forbes KM, Hassed C.Lycopene for the prevention of prostate cancer. Cochrane Database Syst Rev 2011; 11: CD008007
  • Irwig L, Armstrong B.EUROCARE-2: relevance for assessment of quality of cancer services? Lancet 2000; 355: 427-428.
  • Karim-Kos HE, de Vries E, Soerjomataram I, Lemmens V, Siesling S, Coebergh JW. Recent trends of cancer in Europe: a combined approach of incidence, survival and mortality for 17 cancer sites since the 1990s. Eur J Cancer2008; 44(10): 1345-89
  • Kavanaugh CJ, Trumbo PR, Ellwood KC.The U.S. Food and Drug Administration's evidence-based review for qualified health claims: tomatoes, lycopene, and cancer. J Natl Cancer Inst, 2007; 99(14): 1074-1085.
  • Kenfield SA, Stampfer MJ, Chan JM, Giovannucci E.Smoking and prostate cancer survival and recurrence. JAMA 2011; 305(24): 2548-55
  • Kiemeney LALM, Witjes JA, Hendrikx AJM, Kil PJM, Vasen HFA.Erfelijk prostaatcarcinoom. Ned Tijdschr Geneeskd 1996; 140: 1068-72.
  • Klein EA, Thompson IM Jr, Tangen CM, Crowley JJ, Lucia MS, Goodman PJ, Minasian LM, Ford LG, Parnes HL, Gaziano JM, Karp DD, Lieber MM, Walther PJ, Klotz L, Parsons JK, Chin JL, Darke AK, Lippman SM, Goodman GE, Meyskens FL Jr, Baker LH.Vitamin E and the risk of prostate cancer: the Selenium and Vitamin E Cancer Prevention Trial (SELECT). JAMA 2011; 306(14): 1549-56
  • Koh KA, Sesso HD, Paffenbarger RS Jr, Lee IM.Dairy products, calcium and prostate cancer risk. Br J Cancer 2006; 95(11): 1582-5
  • Korfage IJ.Localized prostate cancer and quality of life. Screening, treatment and methodological issues. Rotterdam: Erasmus Medisch Centrum, 2005.
  • La Vecchia C, Bosetti C, Lucchini F, Bertuccio P, Negri E, Boyle P, et al.Cancer mortality in Europe, 2000-2004, and an overview of trends since 1975. Ann Oncol, 2010; 21(6): 1323-60.
  • Lesko SM, Rosenberg L, Shapiro S.Family history and prostate cancer risk. Am J Epidemiol 1996; 144: 1041-7.
  • Levi F, Lucchini F, Negri E, Boyle P, La Vecchia C.Leveling of prostate cancer mortality in Western Europe. Prostate, 2004d; 60(1): 46-52.
  • Lippman SM, Klein EA, Goodman PJ, Lucia MS, Thompson IM, Ford LG, Parnes HL, Minasian LM, Gaziano JM, Hartline JA, Parsons JK, Bearden JD 3rd, Crawford ED, Goodman GE, Claudio J, Winquist E, Cook ED, Karp DD, Walther P, Lieber MM, Kristal AR, Darke AK, ArEffect of selenium and vitamin E on risk of prostate cancer and other cancers: the Selenium and Vitamin E Cancer Prevention Trial (SELECT). JAMA 2009; 301(1): 39-51
  • Madalinska JB, Essink-Bot ML, Koning HJ de, Kirkels WJ, Maas PJ van der, Schroder FH.Health-related quality of life in patients with screen-detected versus clinically diagnosed prostate cancer preceding primary treatment . Prostate 2001; 46(2): 87-97.
  • Mitrou PN, Albanes D, Weinstein SJ, Pietinen P, Taylor PR, Virtamo J, Leitzmann MF.A prospective study of dietary calcium, dairy products and prostate cancer risk (Finland). Int J Cancer 2007; 120(11): 2466-73
  • Monroe KR, Yu MC, Kolonel LN, et al.Evidence of an X-linked or recessive genetic component to prostate cancer risk. Nature Med 1995; 1: 827-829.
  • Narod SA.The Impact of family history on early detection of prostate cancer. Nature Med 1995; 1: 99-101.
  • Nelson WG, Haffner MC, Yegnasubramanian S.Beefing up prostate cancer therapy with performance-enhancing (anti-) steroids. Cancer Cell 2011; 20(1): 7-9
  • NHG, Nederlands Huisartsen Genootschap.Bemoeilijkte mictie bij oudere mannen: M42. NHG-standaarden. Utrecht: NHG, 2004.
  • NSC, National Screening Committee.National Screening Committee - prostate cancer screening. National Screening Committee Policy Position - May 2005. Prostate cancer. NHS, 2005b.
  • NSC, UK National Screening Committee. Prostate Cancer. 2010.
  • Optenberg SA, Thompson IM, Friedrichs P, Wojcik B, Stein CR, Kramer B.Race, treatment, and long-term survival from prostate cancer in an equal-access medical care delivery system. JAMA 1995; 274(20): 1599-605
  • Otto SJ, Cruijsen IW van der, Liem MK, Korfage IJ, Lous JJ, Schröder FH, et al.Effective PSA contamination in the Rotterdam section of the European Randomized Study of Screening for Prostate Cancer. Int J cancer, 2003b; 105: 394-399.
  • Perez CA, Fair WR, Ihde DC.Carcinoma of the prostate. In: DeVita VT, Hellman S, Rosenberg SA (eds.). Cancer, principles and practice of oncology. Philadelphia: JB Lippencott Company, 1989: 1023-1058.
  • Peters SM, Jovell AJ, Garcia-Altes A, Serra-Prat M.Screening and clinical management of prostate cancer. A cross-national comparison. Int J Technol Assess Health Care, 2001; 17(2): 215-21.
  • Ploussard G, De la Taille A.Urine biomarkers in prostate cancer. Nat Rev Urol., 2010; 7(2): 101-9.
  • Rodriguez C, McCullough ML, Mondul AM, Jacobs EJ, Fakhrabadi-Shokoohi D, Giovannucci EL, Thun MJ, Calle EE.Calcium, dairy products, and risk of prostate cancer in a prospective cohort of United States men. Cancer Epidemiol Biomarkers Prev 2003; 12(7): 597-603
  • Roobol MJ, Kerkhof M, Schröder FH, Cuzick J, Sasieni P, Hakama M, et al.Prostate cancer mortality reduction by prostate-specific antigen-based screening adjusted for nonattendance and contamination in the European Randomised Study of Screening for Prostate Cancer (ERSPC). Eur Urol., 2009; 56(4): 584-91.
  • Roobol MJ, Schröder FH, Leeuwen P, Wolters T, Bergh RC van den, Leenders GJ van, et al.Performance of the prostate cancer antigen 3 (PCA3) gene and prostate-specific antigen in prescreened men: exploring the value of PCA3 for a first-line diagnostic test. Eur Urol., 2010; 58(4): 475-81.
  • Rossum CTM van, Fransen HP, Verkaik-Kloosterman J, Buurma-Rethans EJM, Ocke MC. Dutch National Food Consumption Survey 2007-2010: Diet of children and adults aged 7 to 69 years. RIVM-rapport nr. 350050006. Bilthoven,2011.
  • Sant M, Allemani C, Santaquilani M, Knijn A, Marchesi F, Capocaccia R.EUROCARE-4. Survival of cancer patients diagnosed in 1995-1999. Results and commentary. Eur J Cancer, 2009; 45(6): 931-91.
  • Sardana G, Dowell B, Diamandis EP.Emerging biomarkers for the diagnosis and prognosis of prostate cancer. Clin Chem, 2008; 54(12): 1951-60.
  • Schenk-Braat EA, Bangma CH.The search for better markers for prostate cancer than prostate-specific antigen. Ned Tijdschr Geneeskd., 2006; 150(23): 1286-90.
  • Schroder FH, Hugosson J, Roobol MJ, Tammela TL, Ciatto S, Nelen V, et al.Screening and prostate-cancer mortality in a randomized European study. N Engl J Med., 2009; 360(13): 1320-8.
  • Schuurman AG, van den Brandt PA, Dorant E, Goldbohm RA.Animal products, calcium and protein and prostate cancer risk in The Netherlands Cohort Study. Br J Cancer 1999; 80(7): 1107-13
  • Slobbe LCJ, Smit JM, Groen J, Poos MJCC, Kommer GJ Kosten van ziekten in Nederland 2007. Trends in de Nederlandse zorguitgaven 1999-2010. Bilthoven: RIVM,2011.
  • Thompson IM, Goodman PJ, Tangen CM, Lucia MS, Miller GJ, Ford LG, et al.The influence of finasteride on the development of prostate cancer. N Engl J Med., 2003b; 349(3): 215-24.
  • Tuma RS.New tests for prostate cancer may be nearing the clinic. J Natl Cancer Inst 2010; 102(11): 752-4
  • USPSTF, U.S. Preventive Services Task Force.Screening for Prostate Cancer: U.S. Preventive Services Task Force Recommendation Statement. Ann Intern Med, 2008; 149: 185-191.
  • Verdecchia A, Guzzinati S, Francisci S, De Angelis R, Bray F, Allemani C, et al.Survival trends in European cancer patients diagnosed from 1988 to 1999. Eur J Cancer, 2009; 45(6): 1042-66.
  • Walsh PC.Chemoprevention of prostate cancer. N Engl J Med., 2010; 362(13): 1237-8.
  • WCRF/AICR, World Cancer Research Fund & American Institute for Cancer Research.Food, nutrition, physical activity and the prevention of cancer: a global perspective. Washington, 2007; Second expert report.
  • Wein AJ, Kavoussi LR, Novick AC, Partin AW, Peters CA.Campbell-Walsh Urology (9th Edition). Philadelphia: Saunders, 2007.
  • Welch HG, Albertsen PC.Prostate cancer diagnosis and treatment after the introduction of prostate-specific antigen screening: 1986-2005. J Natl Cancer Inst., 2009; 101(19): 1325-9.
  • Whittemore AS, Wu AH, Kolonel LN, et al.Family history and prostate cancer risk black, white and asian men in the United States and Canada. Am J Epidemiol 1995b; 141: 732-740.
  • Witjes JA.Richtlijnen voor controle bij patiënten met prostaatcarcinoom. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, 2002; 146(8): 360-362.
  • Witte JS.Personalized prostate cancer screening: improving PSA tests with genomic information. Sci Transl Med 2010; 2(62): 62ps55
  • Zu K, Giovannucci E.Smoking and aggressive prostate cancer: a review of the epidemiologic evidence. Cancer Causes Control 2009; 20(10): 1799-810

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

CDC
Centers for Disease Control and Prevention
URL: http://www.cdc.gov/
DNA
Desoxyribo nucleic acid
Desoxyribonucleïnezuur. De drager van erfelijke informatie in alle bekende organismen.
EU
Europese unie
EU15
De 15 landen die vóór 1 april 2004 de Europese Unie vormden
België, Denemarken, Duitsland, Finland, Frankrijk, Griekenland, Ierland, Italië, Luxemburg, Nederland, Oostenrijk, Portugal, Spanje, Verenigd Koninkrijk, Zweden.
EU27
De 27 landen die vanaf 1 januari 2007 de Europese Unie vormen.
België, Bulgarije, Cyprus, Denemarken, Duitsland, Estland, Finland, Frankrijk, Griekenland, Hongarije, Ierland, Italië, Letland, Litouwen, Luxemburg, Malta, Nederland, Oostenrijk, Polen, Portugal, Roemenië, Slovenië, Slowakije, Spanje, Tsjechië, Verenigd Koninkrijk, Zweden.
GWAS
Genome Wide Association Studie
Een type studie waarin 500.000 of meer genetische variaties verspreid over het gehele genoom tegelijkertijd worden geanalyseerd in het DNA van grote aantallen (meer dan 1.000) monsters afkomstig van gezonde personen en mensen met een bepaalde ziekte.
ICD-10
International Classification of Diseases, tenth revision
ICD-9
International Classification of Diseases, ninth revision
NHG
Nederlands huisartsengenootschap
URL: http://www.nhg.org
PSA
Prostaat specifiek antigeen
Relatieve 5-jaarsoverleving
Relatieve 5-jaarsoverleving
De kans dat iemand vijf jaar na diagnose van een bepaalde ziekte niet aan die ziekte overleden is. Deze kans wordt geschat door deling van de geobserveerde overleving (onafhankelijk van doodsoorzaak) van de patiëntengroep gedeeld door de verwachte overleving van een groep met een zelfde leeftijds- en geslachtsopbouw uit de algemene populatie (op basis van sterftetafels van de algemene bevolking).
RNA
Ribo nucleic acid
Ribonucleïnezuur.
SNP
Single nucleotide polymorphism
TNM
Tumor, Node, Metastase
Anatomische classificatie van tumoren, gebaseerd op de grootte van de primaire tumor, de aanwezigheid van aangedane lymfknopen en de aanwezigheid van eventuele metastasen. De classificatie is ontwikkeld door de International Union Against Cancer (UICC).

Definities

10-jaarsprevalentie
Het aantal mensen dat op 1 januari van een bepaald jaar nog in leven is en bij wie in de 10 jaar daaraan voorafgaand, de ziekte is gediagnosticeerd. Gebruikelijke maat in kankerregistratie.
Incidentie
Het aantal nieuwe gevallen van of nieuwe personen met een bepaalde ziekte in een bepaalde periode, absoluut of relatief.
Primaire doodsoorzaak
De ziekte of de gebeurtenis waarmee de aaneenschakeling van gebeurtenissen die tot de dood leidde, startte. Men spreekt hierbij wel van de onderliggende ziekte of het grondlijden (Bron: CBS).
Standaardisatie
Het vergelijkbaar maken van cijfers (bijvoorbeeld sterftecijfers) die betrekking hebben op verschillende jaren of populaties, door rekening te houden met verschillen in bijvoorbeeld leeftijdsverdeling. Een veel gebruikte methode is zogenaamde 'directe standaardisatie', die de leeftijdsspecifieke cijfers van een populatie (de 'indexpopulatie') toepast op de leeftijdsverdeling van een gekozen 'standaardpopulatie'.
Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> versie 4.11, 28 maart 2013