Welke factoren beïnvloeden de kans op huidkanker?

Overmatig zonlicht risicofactor

De belangrijkste risicofactor voor basaalcelcarcinoom en plaveiselcelcarcinoom is overmatige blootstelling aan ultraviolette straling, vooral uit zonlicht. Hoewel voor het plaveiselcelcarcinoom de totale hoeveelheid zonlicht gedurende het hele leven de belangrijkste oorzaak lijkt te zijn, is de relatie voor basaalcelcarcinomen veel complexer (Armstrong & Kricker, 2001). Overexpositie op jeudige leeftijd en intense intermitterende exposities ook gedurende de puberteit lijken vooral van belang voor het ontstaan van basaalcelcarcinomen (Rubin et al., 2005). Hierdoor lopen met name personen met een buitenberoep een hoger risico op het krijgen van plaveiselcelcarcinoom. Chronische beschadiging door röntgenstraling, littekenvorming en ontstekingsprocessen kunnen ook een rol spelen bij het ontstaan van plaveiselcelcarcinoom, evenals beroepsmatige blootstelling aan toxische stoffen. Waarschijnlijk spelen ook virale infecties, in het bijzonder door diverse humane papillomavirussen, een bevorderende rol bij het ontwikkelen van plaveiselcelcarcinomen (Shamanin et al., 1996; Zur Hausen, 2001; Struijk et al., 2005; Karagas et al., 2006).

Overmatige blootstelling aan UV-straling (op jonge leeftijd) belangrijke risicofactor

Overmatige en onregelmatige blootstelling aan UV-straling van zonlicht en/of bruiningsapparatuur wordt beschouwd als de belangrijkste risicofactor voor het ontstaan van melanomen (Chin, 2003; Marks, 2000). Dit geldt in elk geval voor de zeldzame huidtumoren (LMM en ALM). Voor de meest voorkomende vormen van melanoom (SSM en NM) is de relatie met UV-straling complex. Zo is de incidentie van melanoom weliswaar het hoogst in gebieden met een zonnig klimaat en veel blanke inwoners (met name Australië en de zuidelijke staten van Noord-Amerika). In Europa is onder blanke populaties de incidentie echter juist het laagst in de zonnige gebieden rond de Middellandse Zee en het hoogst in Scandinavië. Veel melanomen (SSM en NM) komen bovendien voor op de meer bedekte delen van het lichaam en bij personen met een binnenberoep. Uit recent onderzoek aan melanomen met duidelijke verschillen in UV-expositie blijkt dat in deze groepen ook duidelijk verschillende genetische veranderingen aantoonbaar zijn (Curtin et al., 2005), voor een deel de UV paradox verklarend.

Er wordt aangenomen dat een toename in onregelmatige overmatige blootstelling aan UV-straling, bijvoorbeeld tijdens zonvakanties, een belangrijk deel van de stijging in de incidentie veroorzaakt. Een dergelijke blootstelling, met name tijdens de kinderjaren, zou de kans op het later ontwikkelen van melanoom verhogen, een hypothese die inmiddels ook in dierexperimenteel onderzoek bevestigd lijkt te worden (Noonan et al., 2001). Echter, deze hypothese van ‘intermitterend’ zonlicht (onregelmatige blootstelling aan UV-straling) kan de wereldwijde incidentiestijging van de laatste decennia niet volledig verklaren (Marks, 2000). Zie ook straling.

Meer kans op melanoom door bepaalde pigmentatiekenmerken

Het staat vast dat bepaalde pigmentatiekenmerken, zoals het hebben van veel sproeten, een licht en pigmentarm huidtype, lichtblond of rossig haar en blauwe ogen, een verhoogd risico voor het ontstaan van melanomen geven (Evans et al., 1988a; MacKie, 1998). Het risico is dan met een factor 1,5 tot 4 verhoogd. Inwoners van Noordeuropese landen hebben gemiddeld een lichter huidtype dan Zuideuropeanen. Dit verklaart gedeeltelijk de hoge incidentiecijfers van Scandinavië en Engeland, en de lage incidentiecijfers in Zuid-Europa (De Vries et al., 2003b). Ook het hebben van veel moedervlekken (naevi) is een sterke risicofactor, met name wanneer de moedervlekken onregelmatig zijn en een diameter van meer dan 2 mm hebben (dysplastische naevi). Het risico is verhoogd met een factor 2 tot 20 (Evans et al., 1988a).

Familiair syndroom in ongeveer 6-10% van de melanoomgevallen

Melanoom komt in ongeveer 6-10% van de gevallen voor als onderdeel van een familiair syndroom (het FAMMM-syndroom, Familiair Atypical Multiple Mole-melanoma syndroom): bij twee of meer eerstegraads familieleden komen melanomen voor, waarbij de helft van de familieleden een bont patroon van onregelmatig begrensde en gepigmenteerde moedervlekken (dysplastisch naevi) heeft. De moedervlekken liggen vaak in groepen gerangschikt over het hele lichaam, vooral op de romp. De aanwezigheid van drie of meer moedervlekken wordt beschouwd als een risicofactor voor het ontstaan van melanomen. Er zijn sterke aanwijzingen dat leden van FAMMM-families drager zijn van een melanoomgen (CDKN2-gen en CDK-4 gen) dat verantwoordelijk is voor de vorming van familiaire melanomen (Tsai & Tsao, 2004).