Wat is huidkanker en wat is het beloop?

Drie typen huidkanker te onderscheiden

In het algemeen worden drie typen huidkanker onderscheiden en als volgt onderverdeeld:

• Melanomen van de huid ( ICD-9 code 172, ICD-10 code C43; ongeveer 10%).
• Andere huidtumoren (ICD-9 code 173, ICD-10-code C44; ruim 90%). Deze groep huidtumoren wordt weer onderverdeeld in het basaalcelcarcinoom (75-80%), het plaveiselcelcarcinoom (20%) en zeer zeldzame tumoren die uitgaan van de talg- of zweetklieren (2%).

Melanomen

Melanomen ontstaan uit moedervlekken of nieuw gevormde pigmentvlekken

Melanomen zijn afkomstig van pigmentvormende cellen (melanocyten) van de huid. Ze ontstaan uit bestaande moedervlekken (ongeveer 30%) of uit nieuw gevormde pigmentvlekken. Er zijn vier typen melanoom. De meest voorkomende typen bij blanken zijn het ‘superficial spreading melanoma’ (SSM, 65%) en het nodulaire melanoom (NM, 25%). Men vermoedt dat het SSM een vroege variant en het NM een late variant is van hetzelfde type melanoom. Het SSM heeft een gunstiger prognose dan het NM.

De overige typen zijn vrij zeldzaam: het lentigo maligna melanoom (LMM, 5%) dat vooral bij ouderen voorkomt, en het acrolentigineuze melanoom (ALM, 5%). Bij mensen met een gepigmenteerde huid komt ALM het meest voor.

Veranderingen in grootte, kleur en omvang van pigment- of moedervlek kenmerkend

Melanoom kenmerken zich door veranderingen in grootte, kleur en omvang van een pigment- of moedervlek. Dikte en/of grootte nemen onregelmatige toe. De kleur is lichtbruin tot zwart, maar ook blauwe, roze-rode en witte kleurschakeringen komen voor. In het laatste geval wordt geen pigment meer gevormd (amelanotisch melanoom) en lijkt het melanoom - onterecht - goedaardig. De rand wordt vaak onregelmatig en de patiënt krijgt last van jeuk. In een later stadium neemt de dikte van het melanoom toe en kunnen zweervorming en bloedingen optreden.

Melanomen bij vrouwen steeds vaker ook op de romp

Bij mannen komen melanomen voornamelijk voor op de romp, bij vrouwen op de benen, maar in toenemende mate ook op de romp (De Vries et al., 2003a). Mogelijk komt dit doordat steeds meer vrouwen hun romp aan de zon blootstellen door bijvoorbeeld topless zonnen en het dragen van korte topjes. Andere plaatsen waar het melanoom voorkomt zijn de armen, het hoofd-halsgebied (vooral op oudere leeftijd en bij LMM), en in zeldzame gevallen de handpalmen, het nagelbed en de voetzolen (ALM). Bij uitzondering ontstaat een melanoom in het bindweefsel van het oog, het slijmvlies van de vagina, vulva, anus of rectum.

Volledige genezing mogelijk bij basaalcel- en plaveiselcelcarcinoom

De kans op metastasen (uitzaaiingen) is bij het basaalcelcarcinoom nagenoeg afwezig en bij het plaveiselcelcarcinoom gering. Deze vormen van huidkanker kunnen bijna altijd volledig genezen. Toch worden vooral patiënten met plaveiselcelcarcinomen regelmatig gecontroleerd op de aanwezigheid van lokale recidieven (terugkeer van de laesie) of metastasen in de regionale kliergebieden. Basaalcelcarcinomen komen vaak terug en moeten dan keer op keer worden verwijderd. Dit kan verminkende gevolgen hebben, met name als de tumoren zich in het gezicht bevinden(Krekels, 1998).

Prognose melanoompatiënten hangt af van tumordikte en metastasen

De prognose van melanoompatiënten hangt voornamelijk af van de aanwezigheid van metastasen en de Breslow-dikte van de tumor (Breslow, 1970). De American Joint Committee on Cancer hanteert de volgende stadiumindeling:

• Stadium I: de tumor is 1,5 mm of dunner en er zijn geen metastasen.
• Stadium II: de tumor is 1,5-4 mm dik, zonder metastasen.
• Stadium III: er zijn regionale (lymfeklier)metastasen en/of de tumor is dikker dan 4 mm.
• Stadium IV: er zijn metastasen op afstand.

60-70% melanoompatienten bij diagnose in stadium I

In Nederland heeft, afhankelijk van het geslacht, ongeveer 60-70% van de melanoompatiënten jonger dan 70 jaar bij diagnose stadium I. Bij 30-40% van de patiënten is het melanoom dikker dan 1,5 mm ). Bij ongeveer 2-5% van alle patiënten is het stadium niet bekend bij de kankerregistratie (Tersmette et al., 1996; IKZ, 2005 )

Meer dan 80% van de melanoompatiënten na 5 jaar nog in leven

De 5-jaarsoverleving is voor alle stadia van melanoom samen op dit moment meer dan 80%. Patiënten met een melanoom van maximaal 1,5 mm dikte hebben een 5-jaarsoverleving van meer dan 90% (zie tabel 1) (IKZ, 2002). Naarmate de tumordikte groter is, neemt de kans op uitzaaiingen toe en neemt de overlevingskans af. De overlevingskans neemt ook af met de leeftijd, waarschijnlijk omdat bij ouderen de tumor vaak dikker is.

Bij metastasen op afstand lijkt genezing niet meer mogelijk

Ongeveer de helft van de Nederlandse patiënten van 70 jaar en ouder heeft een tumor van meer dan 1,5 mm dik (Tersmette et al., 1996). Een melanoom dikker dan 3 mm heeft een relatieve 5-jaarsoverlevingspercentage van ongeveer 40% voor mannen en 55% voor vrouwen (IKZ, 2002). Ongeveer 30% van de patiënten met aangetaste lymfeklieren kan nog genezen (Balch et al., 1992). Zijn er metastasen op afstand, dan lijkt genezing niet meer mogelijk. De mediane overlevingsduur is dan slechts zeven maanden.

Vrouwelijke melanoompatiënten hebben betere overlevingskans

Terwijl de incidentie in alle leeftijdsklassen bij vrouwen groter is dan bij mannen, hebben vrouwen op alle leeftijden een betere overleving dan mannen, vooral op oudere leeftijd (zie tabel 2) (Tersmette et al., 1996; IKZ, 2002). In de regio Eindhoven was de 10-jaars relatieve overleving voor alle mannelijke melanoompatienten ongeveer 80% en voor vrouwen 95-100% (IKZ, 2005). Dit komt voor een groot deel door een verschil in lokalisatie en stadiumverdeling van de tumor bij diagnose. Zo zit de tumor bij mannen vaak op de romp, waar het melanoom minder opvalt. De tumor kan daardoor langer doorgroeien. (Tersmette et al., 1996). Los van de stadiumverdeling heeft de lokalisatie zelf ook invloed op de prognose: een melanoom op de romp heeft een slechtere prognose dan een melanoom op de benen.

Betere overleving vrouwen niet volledig te verklaren

De verschillen in stadiumverdeling en lokalisatie kunnen de betere overleving van vrouwen echter niet volledig verklaren (Karjalainen & Hakulinen, 1988). Mogelijk spelen hormonale invloeden een rol bij het ontstaan en de prognose van melanomen. Melanoomcellen blijken namelijk bindingsplaatsen (receptoren) te bevatten voor vrouwelijke hormonen.