Ziekten in het Rijksvaccinatieprogramma, voor en na introductie van vaccinatie

Voor vaccinatie kwamen infectieziekten regelmatig voor

Vóór de invoering van vaccinatie in de jaren vijftig kwamen met name difterie, kinkhoest, polio, bof, mazelen en rodehond regelmatig voor (zie tabel 1):

Difterie kwam gedurende de Tweede Wereldoorlog veel voor, daarna daalde de incidentie. In 1950 waren er ongeveer 3.000 ziektegevallen en 200 sterftegevallen.
Kinkhoest kwam zeer vaak voor (ongeveer 150.000 keer per jaar). In 1950 overleden 145 patiënten aan deze ziekte.
Polio vormde een groot probleem. In 1956-57 was er sprake van een landelijke epidemie met ruim 2.000 patiënten en ruim 70 sterftegevallen.
Mazelen kreeg vrijwel elk kind. In 1951 overleden hieraan 192 patiënten.
De meeste kinderen kregen bof. In 1950 overleden hieraan 9 patiënten.
Bijna alle kinderen kregen ook vroeg of laat rodehond en in 1950 overleden hieraan 2 patiënten. In 1980 waren er 40 ziekenhuisopnamen van kinderen met congenitaal rubella syndroom (CRS). Als een vrouw tijdens de eerste 3 maanden van de zwangerschap rodehond doormaakt, loopt de ongeboren vrucht een groot risico op CRS en de daarmee gepaarde aangeboren aandoeningen.
Tetanus kwam relatief weinig voor, maar alle patiënten die erdoor werden getroffen stierven als gevolg van de ziekte. In 1950 waren er 26 sterfgevallen.

Aantal vaccinaties in het Rijksvaccinatieprogramma uitgebreid

Vaccinaties tegen Haemophilus influenzae-type-b (Hib), hepatitis B, meningokokken C- en pneumokokkeninfectie zijn later aan het RVP toegevoegd. Deze ziekten kwamen minder vaak voor dan de ziekten waar het RVP zich in eerste instantie op richtte. Ze gaven echter, ondanks de beschikbaarheid van antibiotica en geavanceerde behandeling, een aanzienlijke ziektelast en hadden een relatief hoge sterfte tot gevolg.

Voor invoering in 1993 van vaccinatie tegen Hib waren er jaarlijks circa 250-300 patiënten met een ernstige ziekte zoals meningitis.
In 2000-2001 werden er ruim 200 gevallen van sepsis en meningitis door meningokokken C gerapporteerd.
Sinds 2003 is de vaccinatie tegen hepatitis B voor risicogroepen opgenomen in het RVP.
Voordat vaccinatie tegen pneumokokken werd ingevoerd in 2006, kregen jaarlijks circa 50 kinderen jonger dan 2 jaar meningitis door pneumokokken.
In 2010 is vaccinatie tegen HPV, dat baarmoederhalskanker kan veroorzaken, opgenomen in het RVP.

Door RVP sterke afname in het vóórkomen van infectieziekten

De polio-epidemie van 1956-57 vormde de aanleiding voor een massale poliovaccinatie, die het begin van het Rijksvaccinatieprogramma markeert. De RVP-ziekten zijn als gevolg van de vaccinaties verdwenen of tot een laag niveau teruggedrongen en grotendeels onder controle (zie tabel 1). Wereldwijd komen de meeste ziekten nog wel vaak voor en veroorzaken nog veel sterfte, vooral in ontwikkelingslanden (WHO, 2002f).

Difterie en tetanus nagenoeg verdwenen uit Nederland

Sinds de opname in het RVP zijn difterie en tetanus nagenoeg geheel verdwenen uit Nederland. De laatste patiënten met difterie werden in de jaren zestig van de vorige eeuw gezien. Daarna waren er sporadisch nog importgevallen, wat wil zeggen dat de infectie in het buitenland is opgelopen. Tetanus komt alleen nog voor bij ongevaccineerde of onvolledig gevaccineerde personen die vrijwel allemaal geboren zijn voor de introductie van het RVP (Dolman et al., 2002).

Polio, mazelen, bof en rodehond steken af en toe nog de kop op

Na de invoering van de vaccinaties tegen polio, mazelen, bof en rodehond in het RVP, zijn er nog uitbraken geweest van deze infectiezieken. In de meeste gevallen concentreerden de uitbraken zich in regio's met een lage vaccinatiegraad, waar de bewoners vanwege godsdienstige of antroposofische redenen niet gevaccineerd zijn.

Vrijwel alle patiënten die ná de introductie van de poliovaccinatie in 1957 polio kregen, waren niet gevaccineerd. In totaal ging het om 220 patiënten, van wie er 8 overleden.
In 1999-2000 werden 3.292 patiënten met mazelen gemeld. Recenter (voornamelijk in 2008) werd ook nog een cluster van 99 mazelenpatiënten gemeld (Hahné et al., 2010). Sinds 1976 is vaccinatie tegen mazelen onderdeel van het RVP.
In 2004-05 voltrok zich een rubella-epidemie, waarbij een melding was van 32 geïnfecteerde zwangere vrouwen. Elf kinderen werden geboren met congenitaal rubella syndroom (Hahné et al., 2009). Sinds 1974 wordt tegen rodehond gevaccineerd in het RVP.
Bof komt sinds 2007 regelmatig voor, zowel in regio’s met een lage vaccinatiegraad als onder gevaccineerden. Eind 2009 begon een uitbraak onder studenten, waarbij ook personen ziek werden die als kind waren gevaccineerd. Oorzaken hiervoor zijn mogelijk afnemende immuniteit en contact in een intens sociaal netwerk. Vaccinatie tegen bof zit sinds 1987 in het RVP.

Kinkhoest meest voorkomende infectieziekte ondanks vaccinatie

Kinkhoest komt nog regelmatig voor, ook onder gevaccineerde kinderen. Kinkhoestvaccinatie beschermt niet levenslang. Ook zijn er aanwijzingen dat de kinkhoestbacterie onder druk van vaccinatie is veranderd. De ziekte verloopt bij gevaccineerde personen minder ernstig, maar gevaccineerde personen met kinkhoest kunnen zuigelingen besmetten bij wie de ziekte wél vaak ernstig verloopt. De invoering van acellulair kinkhoestvaccin in 2005 en de introductie van kleutervaccinatie in 2001 heeft geleid tot vermindering van het aantal ziektegevallen onder kinderen. Onder volwassenen is er echter in recente jaren een toename zichtbaar.

Tabel 1: Vóórkomen van ziekten waartegen wordt gevaccineerd in het Rijksvaccinatieprogramma (Bron: Kemmeren & Melker, 2009).

Ziekte	Jaar waarin is gestart met vaccinatie	Aantal ziektegevallen in periode voor invoering vaccinatie	Aantal sterfgevallen in periode voor invoering vaccinatie	Meldingen ziektegevallen in periode na invoering vaccinatie^a (2000-2009)			Meldingen sterftecijfers in periode na invoering vaccinatie ^a (2000-2009)
				mediaan	minimale waarde	maximale waarde
Difterie ^b	1952-1953	2.985	196	0	0	0	0
Tetanus ^b	1953	26	26	0	0	2	0,4
Kinkhoest^c	1953	circa 150.000	145	5.877	2.847	9.723	0,3
Polio ^b	1957	2.206	74	0	0	0	0
Mazelen ^c	1976	circa 200.000	65	7,5	1	2.368	0,1
Bof ^c	1987	circa 190.000	9	30-50		360	0,3
Rodehond ^c	1974: meisjes 1987: meisjes en jongens	circa 180.000	2	5	1	360	0,2
Congenitale rodehond ^d	1974	60		0	0	0	0
Hib	1993	250-300 (1990-1992)		33^e
Meningokokken C	2002	276 (in 2001)		182	107	382	13 ^f
Pneumokokken	2006	50 ^g		3^e			n.b.

n.b. = gegevens niet beschikbaar.

a) Meldingen ziektegevallen gepresenteerd als mediaan + minimale en maximale waarde/aantal ziektegevallen. Meldingen ziekte- en sterfgevallen zijn gemiddelden per jaar.

b) Cijfers gebaseerd op aangiftecijfers van de Geneeskundige Hoofdinspectie van de Volksgezondheid (GHI) en sterftecijfers van het CBS 1950.

c) De incidentie van mazelen, bof, rodehond en kinkhoest voor de invoering van vaccinatie berust op schattingen: afhankelijk van de besmettelijkheid van het micro-organisme kregen de meeste of alle kinderen vroeg of laat kinkhoest. Bron sterftecijfers: CBS 1950.

d) Bij de invoering van bmr-vaccinatie werd, onder andere gebaseerd op virologische diagnostiek, van gemiddeld 60 patiënten met congenitale rodehond per jaar uitgegaan.

e) Gemiddelde in periode 2002-2009.

f) Meningokokken data (geen c specificatie) van 2003-2009 (gemiddeld in periode 2007-2009).

g) Circa 50 gevallen van meningitis door typen in het 7-valente vaccin bij kinderen jonger dan 24 maanden.

Bronnen en Literatuur

Literatuur

Dolman KM, Plötz FB, Wolfs TFW, Beunders JHJB, Vught AJ van.Tetanus bij een jong ongevaccineerd meisje na een val op straat. Ned Tijdschr Geneeskd, 2002; (146): 668-671.
Hahné S, Macey J, Binnendijk R van, Kohl R, Dolman S, Veen Y van der, et al.Rubella outbreak in the Netherlands, 2004-2005: high burden of congenital infection and spread to Canada. Pediatr Infect Dis J, 2009; 28(9): 795-800.
Hahné S, Wierik MJ te, Mollema L, Velzen E van, Coster E de, Swaan C, et al.Measles outbreak, the Netherlands, 2008. Emerg Infect Dis, 2010; 16(3): 567-9.
Kemmeren JM, Melker HE de. Het Rijksvaccinatieprogramma in Nederland. Ontwikkelingen in 2009. RIVM-rapport nr. 210021012. Bilthoven,2009.
WHO, World Health Organisation.Vaccines and biologicals. WHO vaccine preventable diseases: monitoring system. Global Summary. Genève, 2002f.

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

CBS: Centraal Bureau voor de Statistiek; URL: http://www.cbs.nl
HPV: Humaan papilloma virus
RVP: Rijksvaccinatieprogramma

Definities

Incidentie: Het aantal nieuwe gevallen van of nieuwe personen met een bepaalde ziekte in een bepaalde periode, absoluut of relatief.

Gommer AM (RIVM), Conyn-van Spaendonck MAE (RIVM), Melker HE de (RIVM). Ziekten in het Rijksvaccinatieprogramma, voor en na introductie van vaccinatie. In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Gezondheid en ziekte\Ziekten en aandoeningen\Infectieziekten en parasitaire ziekten\Ziekten in het Rijksvaccinatieprogramma, 7 december 2010.