Wat is tetanus en hoe vaak komt het voor?

Tetanus is een bacteriële infectie

Tetanus wordt veroorzaakt door een sporenvormende bacterie, Clostridium tetani, die gifstoffen produceert. Deze gifstoffen veroorzaken de ziekte. De sporen kunnen lang overleven, vooral in een zuurstofarme omgeving. Bijvoorbeeld in aarde, straatvuil en in het maagdarmkanaal van dieren. Uitroeien van de sporen is onmogelijk. Tussen besmetting en uitbreken van de ziekte verstrijken gemiddeld 6 tot 15 dagen. Die periode kan veel langer duren als in genezen wonden sporen zijn achtergebleven. Tetanus begint meestal met verschijnselen van rusteloosheid, geprikkeldheid en hoofdpijn. Daarna volgen vaak kaakkramp en slikklachten, stijfheid van de nek- en buikspieren, en soms koorts. Uiteindelijk kunnen krampen optreden in alle skeletspieren. In de volksmond noemde men de ziekte ook wel kaakklem. Behalve tetanus (ICD-10-codes zie tabel 1) is er tetanus bij pasgeborenen en tetanus bij pas bevallen vrouwen. Deze laatste twee vormen treden nog in ontwikkelingslanden op.

Zonder behandeling is tetanus altijd dodelijk

Het gif van de tetanusbacterie kan snel het spier- en zenuwstelsel aantasten. De kaakkrampen doen veel pijn en treden op bij de kleinste prikkeling, zoals bij slikken. Patiënten kunnen als een kromme hoepel achterover in bed liggen. Ook ademhalen wordt moeilijk of zelfs onmogelijk. Ze kunnen alleen overleven met beademing en onder narcose, dat soms gedurende vele maanden nodig is. Soms overlijden mensen aan de complicaties, zoals longontsteking, bloedstolsels en embolie. Bij een goede behandeling ligt de sterfte in Nederland rond de 20%. Zonder behandeling is tetanus altijd dodelijk. Patiënten die de ziekte overleven houden over het algemeen geen restverschijnselen over.

Nog maar enkele gevallen per jaar in Nederland

Voordat vaccinatie tegen tetanus werd ingevoerd waren er gemiddeld 100 ziektegevallen per jaar. Sinds vaccinatie is het aantal tetanusgevallen sterk afgenomen. Vanaf 1972 zijn niet meer dan 10 gevallen en in de periode 1984-1998 niet meer dan 5 ziektegevallen van tetanus per jaar gemeld (Burgmeijer & Bolscher, 2002; zie figuur 1). Het ging hier steeds om niet-gevaccineerde patiënten. In de periode 1997-april 1999 werden 5 tetanuspatiënten gemeld bij de Inspectie voor de Gezondheidszorg. Vier van hen waren ongevaccineerd. In één geval was de vaccinatiestatus onbekend.

Tetanus wordt soms verward met tetanie

Tussen 2000 en 2009 registreerden ziekenhuizen jaarlijks 1 tot 9 gevallen van tetanus. Dit betekent echter niet dat al die personen tetanus hadden. Overigens is de betrouwbaarheid van deze sterftecijfers zoals die het CBS bekend zijn onduidelijk. Mogelijk is er sprake van verwarring met tetanie. Ook in de ziekenhuisopnamenregistratie wordt tetanus soms verward met tetanie. Tetanie is een verhoogde spierprikkelbaarheid als gevolg van een tekort aan calcium (hypocalciëmie) of een gebrek aan vitamine D.

Jaarlijks enkele sterfgevallen in Nederland

Voor de Tweede Wereldoorlog schommelde in Nederland het jaarlijks aantal aan tetanus overleden patiënten tussen 30 en 50. Tijdens de Tweede Wereldoorlog verdubbelde dit aantal en daarna is het afgenomen tot minder dan 5 sterfgevallen per jaar in de jaren zeventig. In de periode 1997-2009 werden maar enkele gevallen van sterfte door tetanus geregistreerd (zie figuur 2). De verwachting voor de komende jaren is dat het aantal sterfgevallen door tetanus beperkt zal blijven tot enkele gevallen per jaar, mits de vaccinatiegraad hetzelfde blijft.

In de EU komt tetanus sporadisch voor bij niet-gevaccineerde ouderen

In de EU en IJsland, Liechtenstein en Noorwegen worden jaarlijks tussen de 100 en 200 gevallen van tetanus gerapporteerd. Meestal gaat het om niet-gevaccineerde volwassenen en ouderen. De incidentie is in 2007 gemiddeld 0,03 per 100.000 voor de EU-27. Italië, Portugal en Griekenland rapporteerden met 0,1 per 100.000 de hoogste incidentie. De gevallen onder ouderen hebben mogelijk te maken met een afnemende immuniteit onder ouderen (ECDC, 2009b).

Sterfte aan tetanus hoog in ontwikkelingslanden

Wereldwijd sterven jaarlijks ongeveer 800.000 baby’s onder de 4 weken aan tetanus. Van de baby’s die tetanus krijgen, sterft 90%. De ziekte komt vooral voor in ontwikkelingslanden, zoals India, Bangladesh, Pakistan en delen van Zuidoost-Azië, Zuid-Afrika, Zuid-Amerika en het Midden-Oosten. Daar zijn vaccinatieprogramma’s vaak niet toereikend.