Wat is pneumokokkeninfectie en hoe vaak komt het voor?

Pneumokok is normale bewoner van bovenste luchtwegen

Streptococcus pneumoniae ofwel de pneumokok is een bacterie die vaak voorkomt in de bovenste luchtwegen van de mens zonder ziekte te veroorzaken. Zo'n infectie zonder ziekte wordt dragerschap genoemd. Vrijwel iedereen is gedurende enige tijd wel drager van een pneumokok. Ziekte ontstaat slechts bij een klein deel van de mensen die met de bacterie geïnfecteerd raken. De bacterie kan dan vanuit de bovenste luchtwegen doordringen in de bijholten of in het middenoor. Een bijholteontsteking of een middenoorontsteking kan het gevolg zijn. In sommige gevallen kan de bacterie afdalen in de diepere luchtwegen en een longontsteking (pneumonie) veroorzaken. Aan deze aandoening ontleent de bacterie ook zijn naam. Longontsteking als gevolg van een pneumokokkeninfectie treedt vooral op bij mensen van 65 jaar en ouder.

Pneumokok kan leiden tot sepsis en hersenvliesontsteking

In ongeveer 20% van de patiënten met longontsteking dringt de bacterie door in de bloedbaan en veroorzaakt daar een levensbedreigende ziekte als sepsis. In sommige gevallen kan de pneumokok het lichaam verder binnendringen, in het zenuwstelsel terechtkomen en dan hersenvliesontsteking veroorzaken. Dit is een zeer gevaarlijke aandoening die ook veroorzaakt kan worden door andere verwekkers zoals Haemophilus influenzae type b (Hib) en door meningokokken. Hersenvliesontsteking veroorzaakt door pneumokokken verloopt meestal ernstiger dan bij meningokokken en ongeveer 15-20% van de patiënten overlijdt aan deze aandoening. Nog eens 15% van de patiënten krijgt te maken ernstige restverschijnselen als gehoorstoornissen en neurologische afwijkingen. Ernstige invasieve pneumokokkenziekte, zoals hersenvliesontsteking, komt vooral bij jonge kinderen voor.

In Nederland krijgen jaarlijks 160 kinderen sepsis door pneumokokken

In Nederland treden bij kinderen jaarlijks 160 gevallen van sepsis, 7.500 gevallen van longontsteking en ongeveer 200.000 gevallen van middenoorontsteking op, die het gevolg zijn van pneumokokkeninfecties (Gezondheidsraad, 2005e). Bij longontsteking is er in 30 tot 40% van de gevallen sprake van een pneumokokkeninfectie. Onder volwassenen worden naar schatting 48.000 longontstekingen per jaar veroorzaakt door pneumokokken. Het merendeel van deze patiënten is 65 jaar of ouder (CVZ, 2002c).

Onvoledige gegevens over aantal pneumokokkeninfecties in Nederland

De gegevens over de frequentie waarin pneumokokkenziekte optreedt zijn onvolledig. Er bestaan wel betrouwbare cijfers over het voorkomen van hersenvliesontsteking (meningitis), doordat het Nederlands Referentielaboratorium voor Bacteriële Meningitis (RBM) dit nauwkeurig registreert. Hieruit blijkt dat het absoluut aantal gevallen van hersenvliesontsteking als gevolg van pneumokokkeninfecties jaarlijks rond de 250 bedraagt, waarvan ongeveer 80 bij kinderen tot en met tien jaar.

Aantal pneumokokkeninfecties sterk afgenomen

Sinds de introductie van pneumokokkenvaccinatie is het aantal gevallen van pneumokokkenziekte door een van de zeven vaccintypen (PCV-7) sterk afgenomen in de gevaccineerde groepen (zie figuur 1). Ook bij ouderen (>65 jaar) is het aantal gevallen van hersenvliesontsteking door een van de zeven vaccintypen afgenomen, wat duidt op kudde-immuniteit.

Aantal meldingen van pneumokokken varieert sterk in Europa

Het aantal meldingen van pneumokokken varieert sterk tussen landen, van 0 per 100.000 in Malta tot 16 per 100.000 in België en Zweden in 2007. Het gemiddelde voor de EU was 6 per 100.000. Deze verschillen komen niet alleen door een verschil in incidentie maar ook door grote verschillen in definitie en surveillancesysteem (ECDC, 2009b).