Wat is mazelen en hoe vaak komt het voor?

Mazelen is een zeer besmettelijk virusinfectie

De veroorzaker van mazelen is een luchtwegvirus (een morbillivirus) dat alleen bij mensen voorkomt. Het is een zeer besmettelijk virus, dat zich verspreidt via direct contact, via druppeltjes in de lucht, maar ook over grotere afstanden. Elk ziektegeval in een volledig vatbare populatie kan tot minstens tien nieuwe besmettingen leiden. Na besmetting volgt bijna altijd ziekte. Een patiënt is besmettelijk van 1-3 dagen voor tot 5 dagen na het optreden van huiduitslag. De periode tussen besmetting met het mazelenvirus en de eerste verschijnselen van de ziekte duurt over het algemeen 7-14 dagen. Tussen de besmetting en het ontstaan van huiduitslag zitten gemiddeld 14 dagen.

Personen met mazelen meestal erg ziek

Mazelen (ICD-10-codes zie tabel 1) begint met hoge koorts, hoesten, verkoudheid en rode ogen. In het vroege stadium kunnen vlekjes aan de binnenkant van de wangen verschijnen. Deze vlekjes zijn wit met een rode stip. Na het begin stijgt de koorts verder. Personen met mazelen zijn meestal erg ziek. Binnen enkele dagen verschijnt een huiduitslag in gezicht, nek en hals. De koorts kan een tweede keer hoog oplopen. De uitslag zakt geleidelijk af naar het onderlichaam. Eerst zijn het grote en kleine vlekken. Die vervloeien daarna tot een vrijwel egale roodheid.

Mazelen gaat gepaard met ernstige complicaties

Bij mazelen kunnen zich ernstige complicaties voordoen, zoals oorontsteking met blijvende doofheid of een levensbedreigende longontsteking. Die laatste wordt dan veroorzaakt door het mazelenvirus zelf, al dan niet met daarbovenop een bacteriële infectie. Zo’n combinatie komt in circa 10% van de gevallen voor. Een andere gevreesde complicatie is de acute hersenontsteking met vaak blijvende hersenschade. Dit gebeurt bij circa 1 op de 1.000 ziektegevallen. Bij 1-2 per 1.000 gevallen van mazelen is sprake van een dodelijke afloop. Het zeldzame SSPE (subacute scleroserende panencefalitis) wordt veroorzaakt door een langzaam voortschrijdende mazelenvirusinfectie van de hersenen. Jaren na een ogenschijnlijk normaal verlopen mazelenvirusinfectie ontstaan toenemende gedragsafwijkingen. De patiënt raakt in een vegetatieve toestand en overlijdt na maanden tot jaren.

Toch mazelenepidemie in Nederland ondanks vaccinatie

In het jaar dat mazelen in het RVP werd opgenomen (1976), waren er nog 2512 meldingen van mazelen. Sinds gevaccineerd wordt tegen mazelen worden jaarlijks enkele tientallen mazelengevallen gemeld (zie figuur 1). In de jaren 1999-2000 deed zich een mazelenepidemie voor met ruim 2.300 geïnfecteerden in 1999 en ruim 1.000 in 2000 (zie figuur 1). Verreweg de meeste van deze geïnfecteerden waren niet gevaccineerd. Een zeer klein deel was eenmalig gevaccineerd of jonger dan 2 maanden en dus te jong voor vaccinatie. Tijdens deze epidemie zijn drie kinderen overleden door mazelen. Het aantal ziekenhuisopnamen was ruim 100 in 1999 en 16 in 2000. In andere jaren waren dat er ongeveer 10 per jaar.

Mazelen-epidemie vooral onder ongevaccineerden

Nederland hoorde in 2007 bij de 17 landen waar het aantal gemelde gevallen onder de 0,1 per 100.000 lag (ECDC, 2009b). Omdat in Nederland mensen die zich niet laten vaccineren vaak in dezelfde streek wonen, zullen mazelenepidemieën ook in de toekomst blijven voorkomen. Een epidemie in een grote populatie van ongevaccineerden doet zich met tussenpozen van 5-7 jaar voor.

In Nederland nauwelijks nog sterfte door mazelen

In de jaren ’30 van de vorige eeuw varieerde de sterfte aan mazelen tussen 200-300 gevallen per jaar. Het aantal sterfgevallen werd steeds lager, uitgezonderd een uitschieter aan het einde van de Tweede Wereldoorlog. Toen vaccinatie werd ingevoerd in 1976 was de sterfte in Nederland al gedaald naar enkele tot enkele tientallen gevallen per jaar. In 1998 was er een sterfgeval door mazelen en in het epidemische jaar 1999-2000 stierven 3 patiënten aan mazelen. Ook in 2003 was er een sterfgeval. In de andere jaren tussen 1997 en 2009 zijn er geen mensen overleden aan mazelen (zie figuur 2).

Zie ook: mazelenepidemie 1999-2000.

Nog steeds mazelen in EU door sub-optimale vaccinatiegraad

In veel EU-landen is mazelen nog steeds endemisch als gevolg van een sub-optimale vaccinatiegraad. Het aantal meldingen varieert van jaar tot jaar. Zo werden in de EU, IJsland, Liechtenstein en Noorwegen 2.817 laboratoriumbevestigde gevallen van mazelen gemeld in 2007. In 2006 waren dat er 7.232 en in 2008 ging het om 5.688 gevallen. In 2007 rapporteerden Duitsland, Italië, Roemenië, Spanje en het Verenigd Koninkrijk de hoogste aantallen, maar bijna alle EU-landen hebben de afgelopen jaren gevallen van mazelen gekend. Alleen Finland, Slovenië, IJsland en Slowakije rapporteerden tussen 2005 en 2007 geen mazelen. Zoals verwacht deed 90% van de gevallen in de EU zich voor bij ongevaccineerde personen. Dit wijst erop dat mazelen nog steeds een probleem is voor bevolkingsgroepen met een lage vaccinatiegraad (ECDC, 2009b).

Mazelen belangrijkste doodsoorzaak voor kinderen wereldwijd

Wereldwijd is mazelen de belangrijkste oorzaak van sterfte bij kinderen. De WHO schat dat mazelen verantwoordelijk is voor 50 tot 60% van de totale kindersterfte aan ziekten die in principe vermijdbaar zijn door vaccinaties. Vooral in ontwikkelingslanden is ziekte en sterfte door mazelen nog een groot probleem, met name door gevolgen als longonsteking, ondervoeding en diarree. Ook is mazelen de belangrijkste oorzaak van vermijdbare blindheid (WHO, mazelen).