Tuberculose: Wat zijn de mogelijkheden voor diagnostiek en behandeling?

Georganiseerde opsporing en behandeling bij risicogroepen

In tabel 1 staan de belangrijkste diagnostische en therapeutische mogelijkheden bij tuberculose. Georganiseerde vroege opsporing, diagnostiek en directe behandeling vindt bij een aantal risicogroepen plaats. Het gaat hier om buitenlanders die langer dan 3 maanden in Nederland willen blijven, asielzoekers (wekelijks worden alle centra bezocht), elke nieuwe gedetineerde en om contacten van (besmettelijke) tuberculosepatiënten.

Onjuiste behandeling kan leiden tot resistentie van tuberkelbacterie

Een probleem bij tuberculose is dat ongevoeligheid kan optreden voor één of meer antibiotica. Met name door het ontstaan van resistentie tegen meerdere groepen antibiotica (multiresistentie) dreigt tuberculose onbehandelbaar te worden. Resistentieontwikkeling is het gevolg van onjuiste behandeling. De behandeling voor tuberculose in Nederland bestaat daarom in de beginfase uit vier verschillende middelen. Wanneer het gevoeligheidspatroon van de bacterie bekend is, wordt de behandeling aangepast.

Mutiresistente tuberculose komt in Nederland relatief weinig voor

In Nederland komt multiresistente tuberculose betrekkelijk weinig voor. In isolaten van de tuberkelbacterie (Mycobacterium tuberculosis) werd in 2004 door het RIVM bij 11% een vorm van resistentie vastgesteld. Tot 2002 schommelde het aantal patiënten met multiresistente tuberculose in Nederlands jaarlijks rond de tien. In 2003 werd bij 17 personen (1,8% van de isolaten) multiresistente tuberculose vastgesteld. In 2004 daalde het aantal gevallen van multiresistente tuberculose naar 10 (1,1% van de isolaten) (Bron: Jaarrapportage tuberculose 2004).

Verhoogde kans op resistentie door behandeling

Bij twee typen patiënten is er sprake van eenverhoogde kans op multiresistente tuberculose, namelijk bij hen die eerder voor tuberculose zijn behandeld en opnieuw tuberculose krijgen en bij patiënten afkomstig uit landen waar veel resistentie aanwezig is. In Nederland werd in 2003 multiresistentie gevonden bij 0,5% van de nieuwe patiënten en bij 5% van de patiënten die eerder behandeld werden (KNCV, 2006).

Tabel 1: Overzicht van belangrijke diagnostische en therapeutische mogelijkheden bij tuberculose.

Diagnostiek	Beoogd effect aantonen of opsporen van:	Huidig gebruik
röntgenfoto	longafwijkingen passend bij actieve long- of intrathoracale tuberculose	routine
microscopisch onderzoek	tuberkelbacteriën	routine
kweek	groei van tuberkelbacteriën	routine
microscopisch onderzoek van weefselbiopten	pathologisch-anatomische afwijkingen passend bij tuberculose	incidenteel
pcr-methode	tuberkelbacteriën	frequent, maar niet routinematig in alle laboratoria
tuberculinehuidtest	cellulaire afweer tegen tuberkelbacterie in vivo	routine voor vaststellen van recente infectie
Interferon-gamma testen	cellulaire afweer tegen tuberkelbacterie in vitro	incidenteel, wetenschappelijk onderzoek
Behandeling	Beoogd effect	Huidig gebruik
combinatie van tuberculostatica (chemotherapeutica en antibiotica)	doden van de tuberkelbacteriën of remmen van hun celdeling	frequent
chirurgie	additionele behandeling of bij falen van medicamenteuze therapie (bijv. bij resistentie)	incidenteel

Bronnen en Literatuur

Literatuur

KNCV Tuberculosefonds.Tuberculose in Nederland 2003-2004. Surveillancerapport over de tuberculosesituatie in Nederland. Den Haag: KNCV Tuberculosefonds, 2006.
RIVM en KNCVSurveillanceproject resistentie en transmissie M. tuberculosis. RIVM en KNCV tuberculosefonds, oktober 2005. .

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

pcr: Polymerase chain reaction; Een techniek die het mogelijk maakt om uit zeer kleine hoeveelheden DNA (enkele moleculen) specifiek een of meer gedeeltes te vermenigvuldigen (amplificeren) tot er genoeg van is om het te analyseren.

Erkens CGM (KNCV), Veen J (KNCV). Tuberculose: Wat zijn de mogelijkheden voor diagnostiek en behandeling? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Gezondheid en ziekte\Ziekten en aandoeningen\Infectieziekten en parasitaire ziekten\Tuberculose, 19 juni 2006.