Welke factoren beïnvloeden de kans op diabetes mellitus?

Type 1 diabetes mellitus Type 2 diabetes mellitus

Type 1 diabetes mellitus

Type 1 diabetes mellitus is het gevolg van auto-immuniteit

Type 1 diabetes mellitus wordt voornamelijk als een auto-immuunziekte beschouwd, dat wil zeggen dat het immuunsysteem lichaamseigen cellen beschadigt. Type 1 diabetes mellitus kan optreden als gevolg van interacties tussen genetische factoren en omgevingsfactoren als voeding en virussen. Deze interacties hebben tot gevolg dat het immuunsysteem de bèta-cellen in de eilandjes van Langerhans van de alvleesklier (pancreas) beschadigt, waardoor de insulineproductie ontoereikend wordt (Concannon et al., 2009b).

Betrokken genen hebben veelal immunologische functie

Verschillende genen uit de MHC-regio (MHC = major histocompatibility complex) bepalen het grootste deel van het genetisch risico op type 1 diabetes. Deze genen coderen bij de mens voor HLA-presenterende eiwitten. HLA staat voor ‘human leukocyte antigen’. Dit is een eiwit (antigeen) dat op alle lichaamscellen aanwezig is en het immuunsysteem helpt om lichaamseigen cellen te onderscheiden van niet-lichaamseigen cellen. De genen uit de MHC-regio verklaren deels de rol die ontsteking van de bèta-cellen speelt, alsmede de interacties tussen aangeboren en verworven immuniteit (Roep, 2007b). Veel voorkomende variaties in circa 25 andere genen, waarvan het merendeel ook een immunologische functie heeft (met name in T-cellen), lijken ieder een meer bescheiden rol (OR’s kleiner of gelijk aan 1,3) te spelen (Concannon et al., 2009b).

Naar boven

Type 2 diabetes mellitus

Interacties tussen risicofactoren kunnen leiden tot insulineresistentie

In tabel 1 staan de risicofactoren voor het optreden van type 2 diabetes mellitus vermeld. Veel mensen hebben meerdere risicofactoren tegelijk en in hoogrisicogroepen komen risicofactoren over het algemeen vaker voor. Interacties tussen risicofactoren spelen een rol bij het geleidelijk opbouwen van ongevoeligheid voor insuline (insulineresistentie) en bijbehorende hoge glucosegehalten in het bloed (het belangrijkste kenmerk van type 2 diabetes mellitus; zie: Interne link naar document Ziektebeeld en beloop van diabetes mellitus.

Overgewicht belangrijke risicofactor

Bij volwassenen is overgewicht een belangrijke risicofactor voor het ontstaan van type 2 diabetes mellitus (Field et al., 2004b; Koh-Banerjee et al., 2004b; Hartemink et al., 2006b). De grootte van dit risico is afhankelijk van de mate van overgewicht en de vetverdeling; buikvet is slechter dan vet op de heupen. Het verband tussen overgewicht en type 2 diabetes wordt deels toegeschreven aan stoffen die via het (overtollig) vetweefsel in de circulatie terechtkomen (Qi et al., 2009b).

Leefstijl en voeding beïnvloeden de kans op het krijgen van type 2 diabetes

Lichamelijke inactiviteit en ongezonde voeding (met te veel verzadigd vet en onvoldoende voedingsvezels) zijn, onafhankelijk van het lichaamsgewicht, belangrijke beïnvloedbare risicofactoren voor diabetes (Hu et al., 2001e; Hu et al., 2001f; Hu et al., 2001g).

Roken verhoogt het risico op diabetes in geringe mate (Willi et al., 2007b). Matig gebruik van alcohol en koffie lijken het risico op diabetes te verminderen (Koppes et al., 2005b; Van Dam & Hu, 2005b; Carlsson et al., 2005b).

Betrokken genen spelen rol bij insulineproductie en overgewicht

De genen die van invloed zijn op het ontstaan van type 2 diabetes, spelen veelal een rol bij de vorming en het functioneren van bèta-cellen in de alvleesklier, maar ook bij ‘nuchtere’ glucosegehalten en overgewicht. Schattingen van het aantal betrokken genen lopen uiteen van circa achttien (Frazer et al., 2009b) tot meer dan vijftig (Kaput & Dawson, 2007b). Het is opvallend dat voor type 2 diabetes, evenals voor de meeste andere complexe ziekten, slechts enkele procenten (ongeveer 4%) van het totale risico verklaard kunnen worden door alle bekende genetische variaties samen (Maher, 2008c, Frazer et al., 2009b).

Ernstig overgewicht ook bij jongeren belangrijke risicofactor

De belangrijkste risicofactoren voor type 2 diabetes mellitus bij jongeren zijn (Dabelea et al., 1998; Wei et al., 2003; Kitagawa et al., 1998):

ernstig overgewicht (45-90% van de jongeren met type 2 diabetes heeft ernstig overgewicht)
genetische factoren. Dit komt tot uiting in het feit dat het behoren tot bepaalde etnische groepen en dat het vóórkomen van diabetes in de familie risicofactoren zijn:
- type 2 diabetes komt voornamelijk voor bij jongeren met een donkere huidskleur en een niet-Europese afkomst
- van de jongeren met type 2 diabetes heeft 20-35% een eerstegraads, en 55-90% een eerste- of tweedegraads familielid met diabetes type 2
vrouwelijk geslacht (55-70% van de jongeren met type 2 diabetes is meisje)
hoog (meer dan 4.500 gram) of laag (minder dan 2.500 gram) geboortegewicht en diabetes van de moeder tijdens de zwangerschap.

Tabel 1: Risicofactoren voor het optreden van type 2 diabetes mellitus.

Risicofactoren	Zie voor meer gegevens over risicofactoren
Genetische aanleg	Diverse genen, deels onbekend welke (zie tekst)
Ernstig overgewicht (obesitas)	Lichaamsgewicht
Abdominale vetverdeling	Lichaamsgewicht
Lichamelijke inactiviteit	Lichamelijke (in)activiteit
Ongezonde voeding: teveel verzadigd vet onvoldoende voedingsvezel	Voeding
Roken	Roken

Naar boven

Bronnen en Literatuur

Literatuur

Carlsson S, Hammar N, Grill V.Alcohol consumption and type 2 diabetes Meta-analysis of epidemiological studies indicates a U-shaped relationship. Diabetologia 2005b; 48(6): 1051-4
Concannon P, Rich SS, Nepom GT.Genetics of type 1A diabetes. N Engl J Med 2009b; 360(16): 1646-54
Dabelea D, Hanson RL, Bennett PH, Roumain J, Knowler WC, Pettitt DJ.Increasing prevalence of Type II diabetes in American Indian children. Diabetologia 1998; 41(8): 904-10.
Field AE, Manson JE, Taylor CB, Willett WC, Colditz GA.Association of weight change, weight control practices, and weight cycling among women in the Nurses' Health Study II. Int J Obes Relat Metab Disord 2004b; 28(9): 1134-42
Frazer KA, Murray SS, Schork NJ, Topol EJ.Human genetic variation and its contribution to complex traits. Nat Rev Genet 2009b; 10(4): 241-51
Hartemink N, Boshuizen HC, Nagelkerke NJ, Jacobs MA, van Houwelingen HC.Combining risk estimates from observational studies with different exposure cutpoints: a meta-analysis on body mass index and diabetes type 2. Am J Epidemiol 2006b; 163(11): 1042-52
Hu FB, Leitzmann MF, Stampfer MJ, Colditz GA, Willett WC, Rimm EB.Physical activity and television watching in relation to risk for type 2 diabetes mellitus in men. Arch Intern Med 2001e; 161(12): 1542-8
Hu FB, Manson JE, Stampfer MJ, Colditz G, Liu S, Solomon CG, Willett WC.Diet, lifestyle, and the risk of type 2 diabetes mellitus in women. N Engl J Med 2001f; 345(11): 790-7
Hu FB, van Dam RM, Liu S.Diet and risk of Type II diabetes: the role of types of fat and carbohydrate. Diabetologia 2001g; 44(7): 805-17
Kaput J, Dawson K.Complexity of type 2 diabetes mellitus data sets emerging from nutrigenomic research: a case for dimensionality reduction?. Mutat Res 2007b; 622(1-2): 19-32
Kitagawa T, Owada M, Urakami T, Yamauchi K.Increased incidence of non-insulin dependent diabetes mellitus among Japanese schoolchildren correlates with an increased intake of animal protein and fat. Clin Pediatr (Phila) 1998; 37 (2): 111-5.
Koh-Banerjee P, Wang Y, Hu FB, Spiegelman D, Willett WC, Rimm EB.Changes in body weight and body fat distribution as risk factors for clinical diabetes in US men. Am J Epidemiol 2004b; 159(12): 1150-9
Koppes LL, Dekker JM, Hendriks HF, Bouter LM, Heine RJ.Moderate alcohol consumption lowers the risk of type 2 diabetes: a meta-analysis of prospective observational studies. Diabetes Care 2005b; 28(3): 719-25
Maher B.Personal genomes: The case of the missing heritability. Nature 2008c; 456(7218): 18-21
Qi L, Saberi M, Zmuda E, Wang Y, Altarejos J, Zhang X, Dentin R, Hedrick S, Bandyopadhyay G, Hai T, Olefsky J, Montminy M.Adipocyte CREB promotes insulin resistance in obesity. Cell Metab 2009b; 9(3): 277-86
Roep BO.Diabetes: missing links. Nature 2007b; 450(7171): 799-800
Van Dam RM, Hu FB.Coffee consumption and risk of type 2 diabetes: a systematic review. Jama 2005b; 294(1): 97-104
Wei JN, Sung FC, Lin CC, Lin RS, Chiang CC, Chuang LM.National surveillance for type 2 diabetes mellitus in Taiwanese children. JAMA, 2003; 290(10): 1345-50.
Willi C, Bodenmann P, Ghali WA, Faris PD, Cornuz J.Active smoking and the risk of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis. Jama 2007b; 298(22): 2654-64

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

OR: Odds ratio; De verhouding (quotiënt) tussen twee odds.

Definities

Type 1 diabetes mellitus: Diabetes mellitus als gevolg van de afbraak van insulineproducerende cellen (beta-cellen) van de alvleesklier (pancreas), waardoor een absoluut insulinetekort ontstaat. Zonder toediening van insuline treedt een levensbedreigende situatie op. Bij westerlingen is er meestal sprake van een autoimmuunproces.
Type 2 diabetes mellitus: Diabetes mellitus als gevolg van stoornissen in de insulinesecretie en/of het niet optimaal benutten van de aanwezige insuline door weefsels (insulineresistentie).

Baan CA (RIVM), Kranen HJ van (RIVM). Welke factoren beïnvloeden de kans op diabetes mellitus? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Gezondheid en ziekte\Ziekten en aandoeningen\Endocriene, voedings- en stofwisselingsziekten en immuniteitsstoornissen\Diabetes mellitus, 20 september 2011.