Neemt het aantal mensen met diabetes mellitus toe of af?

Stijging aantal diabetespatiënten ruim tweemaal groter voor mannen dan voor vrouwen

Tussen 1990 en 2007 is de puntprevalentie voor mannen met diabetes mellitus ongeveer verdubbeld en voor vrouwen met ongeveer 40% gestegen. De stijging was het grootst in de periode 2000-2007 (zie figuur 1).

Aantal nieuwe patiënten met diabetes sterk gestegen

Naast de prevalentie is ook de incidentie van diabetes flink gestegen tussen 1990 en 2007, maar er zijn grote verschillen tussen de twee gebruikte registraties (zie figuur 2). De incidentie is in de CMR-Nijmegen e.o. met ruim 70% gestegen voor mannen en met ruim 40% voor vrouwen. In de RNH is de incidentie voor vrouwen verdubbeld en voor mannen verdrievoudigd. De hogere incidentie in de CMR-Nijmegen rond 2000 heeft te maken met een screeningsproject naar diabetes in 1999 en 2000 in negentien huisartspraktijken, waaronder de praktijken van de CMR-Nijmegen.

Stijging type 2 diabetes onder jongeren?

In diverse buitenlandse studies wordt een stijgende incidentie en prevalentie van type 2 diabetes mellitus onder kinderen en jong volwassenen gemeld (Blokstra & Baan, 2008). Deze stijging loopt parallel met de stijgende prevalentie van overgewicht onder kinderen en jong volwassenen. Men verwacht dat ook in Nederland het aantal jongeren met type 2 diabetes zal stijgen.

Mogelijke verklaringen voor stijgingen

Door de Icoon interne verwijzing naar onderwerp vergrijzing van de Nederlandse bevolking zal het absoluut aantal patiënten met diabetes toenemen. Daarnaast zijn er twee belangrijke verklaringen voor de stijging in de prevalentie en incidentie van type 2 diabetes in de Nederlandse huisartsenpraktijk:

toename van het aantal mensen met overgewicht en/of een verminderde lichamelijke activiteit. Ook veranderingen in de voeding kunnen aan de stijging hebben bijgedragen (zie: Determinanten van diabetes mellitus).
actievere opsporing van diabetespatiënten door huisartsen (zie: Hoe zijn preventie en zorg georganiseerd?). Een actieve huisarts die bij oudere personen, personen met vage klachten of personen met risicofactoren als overgewicht, diabetes in de familie of hoge bloeddruk, relatief snel een bloedglucosewaarde bepaalt, registreert meer patiënten. In de praktijk zijn tegenwoordig veel huisartsen alert op de mogelijkheid van diabetes. In de meest recente versie van de NHG-standaard (Rutten et al., 2006) wordt geadviseerd om 3-jaarlijks bij bepaalde groepen de bloedglucosewaarde te bepalen. Behalve de huisarts zijn mensen zelf ook meer alert geworden door campagnes van het Diabetes Fonds en de Nederlandse Diabetes Federatie. Via advertenties worden mensen met veel dorst, diabetes in de familie en hoge bloeddruk opgeroepen om naar de huisarts te gaan en zich te laten testen op diabetes.

Veranderde diagnosecriteria mogelijk van invloed op trends

De WHO heeft vijf keer criteria opgesteld om diabetes mellitus vast te stellen (WHO, 1965; WHO, 1980; WHO, 1985; WHO, 1999b, WHO, 2006g). De wijziging in 1999 (WHO, 1999b) kan van invloed zijn geweest op de trends in incidentie en prevalentie . Toen heeft de WHO de grenswaarde van de nuchtere glucosewaarde verlaagd. Hierdoor wordt de diagnose diabetes sneller gesteld. Daarnaast is een nieuwe categorie ingesteld, namelijk verhoogd nuchter glucose of ‘impaired fasting glucose (IFG)’, om mensen met een verhoogd risico op diabetes eerder te kunnen identificeren.

Trends in sterftecijfers onbetrouwbaar

De trends van sterfte aan diabetes mellitus geven geen betrouwbaar beeld (zie: Interne link naar document Vóórkomen van diabetes mellitus en gerelateerde sterfte). Om die reden zijn ze hier niet opgenomen.

Aantal patiënten met diabetes zal verder toenemen

Rekening houdend met de groei en Icoon interne verwijzing naar onderwerp vergrijzing van de Nederlandse bevolking, de effecten van de huidige hoge kansen op diabetes en de verwachte verdere toename van overgewicht in de toekomst, verwachten we dat er in 2025 ruim 1,3 miljoen mensen met gediagnosticeerde diabetes zullen zijn. Deze toename kan worden toegeschreven aan drie verschillende ontwikkelingen: demografie, ontwikkelingen in het verleden en verwachte toekomstige ontwikkelingen.

Demografie: De omvang van de Nederlandse bevolking zal volgens het CBS toenemen van 16,3 miljoen in 2005 tot 16,9 miljoen in 2025 (Baan et al., 2009c). Het aandeel van 65-plussers stijgt daarbij van 14% naar 21%. In de CZM projectie groeit de Nederlandse bevolking tot ruim 16,4 miljoen in 2025, omdat in het model geen rekening wordt gehouden met migratie en ook niet met een stijging van de levensverwachting in de toekomst. Het aandeel 65-plussers stijgt in het model tot 20% in 2025. Op basis van alleen de demografische ontwikkelingen in het model zal het aantal mensen met diabetes toenemen tot 803.000 in 2025.
Ontwikkelingen in het verleden: De leeftijdsspecifieke prevalentie van diabetes neemt toe over de tijd doordat de instroom (incidentie) groter is dan de uitstroom (sterfte). Dit is het gevolg van ontwikkelingen in het verleden zoals de toename van overgewicht, de verbeterde overleving en verbeterde vroegtijdige opsporing. Als er, naast de demografie, rekening gehouden wordt met de ontwikkelingen in het verleden dan stijgt het aantal mensen met diabetes tot 1,22 miljoen in 2025.
Verwachte toekomstige ontwikkelingen: Als we aannemen dat het aantal mensen met overgewicht in de toekomst in hetzelfde tempo zal blijven stijgen (als in de periode 1985-2000) stijgt het percentage mensen met overgewicht van 42% in 2005 tot 56% in 2025. Het verwachte aantal mensen met gediagnosticeerde diabetes in 2025 neemt dan toe tot 1,32 miljoen (dat is inclusief demografie en ontwikkelingen in het verleden).

Leefstijlinterventies kunnen verwachte toename temperen

Grootschalige inzet van effectieve leefstijlinterventies kunnen de verwachte groei in aantal nieuwe diabetespatiënten tussen 2010 en 2025 met 2% (ruim 31.000) tot maximaal 7% (ruim 102.000) terugbrengen. Daarnaast kan indezelfde periode met het invoeren van een realistisch pakket aan bewezen effectieve zorginterventies bij mensen met diabetes (bijvoorbeeld het meer voorschrijven van medicatie bij hoge bloeddruk en verhoogd cholesterol en het geven van leefstijladviezen) 3% van de nieuwe gevallen van hart- en vaatziekten worden voorkomen. Dit blijkt uit modelberekeningen (Baan et al., 2009a).

Figuur 1: Puntprevalentie van diabetes mellitus in de periode 1990-2007 (3-jarig voortschrijdend gemiddelde); gestandaardiseerd naar de bevolking van Nederland in 1990 en geïndexeerd (1991 is 100) (Bronnen: CMR-Nijmegen e.o. en RNH).

Diabetes_puntprevalentie_trend_1990-2007

Figuur 2: Incidentie van diabetes mellitus in de periode 1990-2007 (3-jarig voortschrijdend gemiddelde); gestandaardiseerd naar de bevolking van Nederland in 1990 en geïndexeerd (1991 is 100) (Bron: CMR-Nijmegen e.o. en RNH).

Bronnen en Literatuur

Bronnen

Literatuur

Baan CA, Schoemaker CG, Jacobs-van der Bruggen MAM, Hamberg-van Rheenen HH, Verkleij H, Heus S, et al. Diabetes tot 2025, preventie en zorg in samenhang. RIVM-rapport nr. 260322004. RIVM: Bilthoven,2009a.
Baan CA, van Baal PH, Jacobs-van der Bruggen MA, Verkley H, Poos MJ, Hoogenveen RT, Schoemaker CG. Diabetes mellitus in Nederland: schatting van de huidige ziektelast en prognose voor 2025. [Diabetes mellitus in the Netherlands: estimate of the current disease burden and prognosis for 2025]. Ned Tijdschr Geneeskd2009c; 153(22): 1052-8
Blokstra A, Baan CA.Type 2 diabetes mellitus bij Europese jongeren. RIVM-rapport nr. 260401005. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, 2008.
Rutten GEHM, Grauw WJC de, Nijpels G, Goudswaard AN, Uitewaal PJM, Does FEE van der, et al. NHG-standaard Diabetes Mellitus type 2. Huisarts Wet,2006; 49: 137-52.
WHO, World Health Organization.Expert Committee on Diabetes Mellitus. WHO Technical Report Series no. 310. Geneva: WHO, 1965.
WHO, World Health Organization.Expert Committee on Diabetes Mellitus. WHO Technical Report Series no. 646. Geneva: WHO, 1980.
WHO, World Health Organization.Study Group on Diabetes Mellitus. WHO Technical Report Series no. 727. Geneva: WHO, 1985.
WHO, World Health Organization.Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications. Part I: diagnosis and classification. Geneva: WHO, 1999b.
WHO, World Health Organization.Definition and diagnosis of diabetes mellitus and intermediate hyperglycemia: report of a WHO/IDF consultation. Geneva, 2006g.

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

CZM: Chronische ziekten model
NHG: Nederlands huisartsengenootschap; URL: http://www.nhg.org
WHO: World Health Organization; Wereldgezondheidsorganisatie. URL: http://www.who.int

Definities

Incidentie: Het aantal nieuwe gevallen van of nieuwe personen met een bepaalde ziekte in een bepaalde periode, absoluut of relatief.
Prevalentie: Het aantal gevallen of personen met een bepaalde ziekte op een bepaald moment (punt-prevalentie) of in een bepaalde periode, bijvoorbeeld per jaar (periode-prevalentie), absoluut of relatief.
Standaardisatie: Het vergelijkbaar maken van cijfers (bijvoorbeeld sterftecijfers) die betrekking hebben op verschillende jaren of populaties, door rekening te houden met verschillen in bijvoorbeeld leeftijdsverdeling. Een veel gebruikte methode is zogenaamde 'directe standaardisatie', die de leeftijdsspecifieke cijfers van een populatie (de 'indexpopulatie') toepast op de leeftijdsverdeling van een gekozen 'standaardpopulatie'.
Type 2 diabetes mellitus: Diabetes mellitus als gevolg van stoornissen in de insulinesecretie en/of het niet optimaal benutten van de aanwezige insuline door weefsels (insulineresistentie).

Baan CA (RIVM), Poos MJJC (RIVM). Neemt het aantal mensen met diabetes mellitus toe of af? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Gezondheid en ziekte\Ziekten en aandoeningen\Endocriene, voedings- en stofwisselingsziekten en immuniteitsstoornissen\Diabetes mellitus, 20 september 2011.