Hoe vaak komt diabetes mellitus voor en hoeveel mensen sterven eraan?

Huisartsenregistraties: 740.000 Nederlanders hebben diabetes mellitus

Op 1 januari 2007 waren er 668.000 (95%-betrouwbaarheidsinterval: 589.000 - 757.000) mensen met diabetes (puntprevalentie). Dat was 40,1 per 1.000 mannen en 41,6 per 1.000 vrouwen. In 2007 kwamen er ongeveer 71.000 nieuwe patiënten met diabetes bij (incidentie). Dit brengt het totaal aantal mensen met gediagnosticeerde diabetes op 740.000 (95%-betrouwbaarheidsinterval: 665.000 - 824.000) in 2007 (jaarprevalentie).

In de leeftijdsgroep 40 tot 70 jaar komt diabetes meer bij mannen voor dan bij vrouwen. In de groep 75 jaar en ouder komt diabetes meer bij vrouwen voor (zie figuur 1). De gemiddelde leeftijd van alle diabetespatiënten was in 2007 64 jaar voor mannen en 68 jaar voor vrouwen.

De schattingen van de prevalentie zijn gebaseerd op het aantal gediagnosticeerde patiënten door de huisarts in vijf huisartsenregistraties (zie: Beschrijving van gebruikte bronnen).

Van alle bekende patiënten met diabetes heeft ongeveer 90% type 2

Eén van de huisartsenregistraties, namelijk de CMR-Nijmegen e.o. maakt onderscheid tussen de twee vormen van diabetes mellitus, type 1 en type 2. In de periode 2003-2007 had ongeveer 90% van de diabetespatiënten type 2 diabetes. Alle overige diabetespatiënten hadden type 1 diabetes. Op jonge leeftijd bestaat de prevalentie van diabetes bijna volledig uit type 1 diabetes. Hoewel ook de prevalentie van type 1 diabetes stijgt met de leeftijd, wordt het aandeel van type 1 diabetes steeds minder (zie tabel 1).

Bevolkingsonderzoeken: geen recente cijfers

In de jaren negentig is een aantal epidemiologische bevolkingsonderzoeken naar type 2 diabetes uitgevoerd (Hoorn Studie, Zutphen Ouderen Studie, ERGO-onderzoek en MORGEN-project). De cijfers uit deze onderzoeken zijn relatief oud en door de trends in diabetes niet meer bruikbaar (zie ook: Trends in vóórkomen van diabetes mellitus en gerelateerde sterfte).

Deel mensen met diabetes niet bij huisarts bekend

De schattingen hierboven zijn gebaseerd op het aantal mensen dat met diabetes bij de huisarts bekend is. Het totale aantal mensen met diabetes ligt hoger. In de jaren negentig bleek namelijk dat ongeveer 50% van de mensen met diabetes niet gediagnosticeerd was. Het lijkt onwaarschijnlijk dat deze situatie nu nog van toepassing is, gezien de inspanningen die zijn geleverd op het terrein van de vroegtijdige opsporing.

Daarnaast komen de meeste bewoners van verpleeghuizen niet in de huisartsenregistraties voor (Baan et al., 2009c). Doordat de prevalentie van diabetes in verpleeghuizen hoger is dan onder ouderen in de huisartspopulatie, wordt de prevalentie voor deze leeftijdsgroep enigszin onderschat. Omdat het aantal mensen in verpleeghuizen niet heel groot is, blijft het effect op de schattingen beperkt.

Huisarts diagnosticeert meer 'onbekende' diabetespatiënten

Sinds de jaren negentig is de huisarts alerter geworden op ongediagnosticeerde dabetespatiënten en heeft door middel van case-finding een deel van deze onbekende patiënten opgespoord. Mede hierdoor is de prevalentie van gediagnosticeerde patiënten in de periode 1996-2004 sterk gestegen (zie: Trends in vóórkomen van diabetes mellitus en gerelateerde sterfte). Daardoor is ook het deel van de diabetespatiënten dat bekend is, groter geworden. Omdat er geen recent bevolkingsonderzoek heeft plaatsgevonden naar ongediagnosticeerde diabetes in Nederland, is onduidelijk welk deel van de mensen met diabetes tegenwoordig onbekend is (Poortvliet et al., 2007).

Zelfrapportage geeft hetzelfde beeld

Recentelijk heeft het CBS schattingen gepresenteerd van de puntprevalentie van diabetes in Nederland, op basis van zelfrapportage (POLS, gezondheid en welzijn; CBS, 2009a). Volgens het CBS waren er in 2007/2008 ongeveer 639.000 mensen met diabetes in Nederland, dat wil zeggen 3,9% van de bevolking. Dit is vergelijkbaar met de schatting van het aantal diabetespatiënten op 1 januari 2007 (670.000), in die zin dat het cijfer binnen het 95%-betrouwbaarheidsinterval van eerder genoemde schatting valt.

Huisartsenregistraties: 71.000 nieuwe patiënten in 2007

In 2007 werden 71.000 (95%-betrouwbaarheidsinterval: 57.000 - 90.000) nieuwe patiënten met diabetes gediagnosticeerd. Het betreft 37.000 mannen en 34.000 vrouwen (4,6 per 1.000 mannen en 4,1 per 1.000 vrouwen). De incidentie nam toe met de leeftijd en is voor mannen groter dan voor vrouwen (zie figuur 2).

De schattingen van de incidentie zijn gebaseerd op het aantal nieuw gediagnosticeerde patiënten door de huisarts in vijf huisartsenregistraties (Baan et al., 2009c).

Zie voor meer informatie:

Prevalentie, incidentie en sterfte naar leeftijd en geslacht

Beschrijving van gebruikte bronnen

Sterftecijfers diabetes mellitus onvolledig

Veel sterfgevallen zijn het gevolg van complicaties van diabetes, waarbij diabetes in het verleden vaak niet als doodsoorzaak werd geregistreerd (Mackenbach et al., 1991). De laatste jaren dringt het besef door dat diabetes een belangrijke rol speelt bij andere ziekten (zoals hart- en vaatziekten) en de sterfte als gevolg van deze ziekten. Hierdoor is de kwaliteit van de statistiek verbeterd (Van der Meulen, 2005b). Toch zal er waarschijnlijk altijd sprake blijven van onderrapportage, omdat de arts die de overlijdensverklaring invult niet altijd weet dat de overledene diabetes had (Van der Meulen, 2005b). In 2010 bedroeg het aantal sterfgevallen waarvoor diabetes als primaire doodsoorzaak werd geregistreerd 3.002 (1.382 mannen en 1.620 vrouwen) (Bron: CBS Doodsoorzakenstatistiek).

Diabetes mellitus komt bij allochtonen vaker voor

Uit diverse Nederlandse studies blijkt dat de prevalentie van diabetes mellitus hoger is bij allochtonen dan bij autochtonen (Weijers et al., 1998; Dijkshoorn et al., 2003; Kriegsman et al., 2003; Middelkoop et al., 1999). Hoewel de onderzoeksmethoden verschillen tussen de studies (rapportage van de huisartsen, dossieronderzoek of zelfrapportage) zijn de resultaten redelijk consistent. De prevalentie is het hoogst onder personen van Hindoestaans-Surinaamse afkomst, met name in de hogere leeftijdsgroep (37% bij personen ouder dan 60 jaar). De prevalentie van diabetes mellitus bij personen van Turkse, Marokkaanse en Surinaamse afkomst is ongeveer gelijk en ligt rond de drie tot zes keer hoger dan onder de autochtone bevolking. De prevalentie is hoger onder allochtone vrouwen dan onder allochtone mannen. In deze studies is geen onderscheid gemaakt in type 1 diabetes mellitus en type 2 diabetes mellitus.

Marokkaanse kinderen hebben hoger risico op type 1 diabetes mellitus

Een studie naar de incidentie van type 1 diabetes mellitus onder allochtonen (Van Wouwe et al., 2002) laat zien dat vergeleken met Nederlandse kinderen het risico op het krijgen van type 1 diabetes hoger is bij kinderen van Marokkaanse afkomst en lager bij kinderen van Surinaamse en Turkse afkomst.

Vaker diabetes bij laagopgeleiden

Het percentage mensen dat zelf aangeeft diabetes te hebben is duidelijk hoger bij laagopgeleiden dan bij hoogopgeleiden (zie figuur 3). Bij mensen in de laagste opleidingscategorie heeft 11,4% van de mensen boven de 25 jaar diabetes. In de hoogste opleidingscategorie is dat 3,1%. Vanwege het gebruik van verschillende bronnen kunnen de prevalenties van diabetes in dit document van het Kompas afwijken van de prevalenties in andere documenten bij het onderwerp diabetes. Het opleidingsniveau is hier als indicator gebruikt voor de sociaaleconomische status van mensen (zie ook: Wat is sociaaleconomische status? en Beschrijving opleidingscategorieën).

Figuur 3: Prevalentie van diabetes in de Nederlandse populatie van 25 jaar en ouder, naar hoogst voltooid opleidingsniveau; gestandaardiseerd naar de bevolking van 2007 (Bron: POLS, gezondheid en welzijn, 2007) ^a.

^a Relative index of inequality (RII), gecorrigeerd voor leeftijd en geslacht: 2,83 (95%-bi: 1,76-4,57). Betekenis RII > 1: laagopgeleiden meer diabetes dan hoogopgeleiden; RII < 1: hoogopgeleiden meer diabetes dan laagopgeleiden.