Diabetes mellitus: Hoe zijn preventie en zorg georganiseerd?

Ministerie van VWS beleidsbepaler voor preventie diabetes

Het ministerie van VWS bepaalt het nationale beleid voor diabetespreventie en heeft diabetes aangewezen als een prioritaire ziekte en speerpunt voor beleid. In de preventienota ‘Kiezen voor gezond leven’ van VWS staat de langetermijnvisie op de preventie van diabetes voor de periode 2005 tot 2025. VWS heeft diabetes als voorbeeld gesteld voor de programmatische aanpak van andere chronische ziekten. De volgende ambities zijn opgesteld (VWS, 2008h):

• Het afremmen van de groei in het aantal mensen met een chronische ziekte.
• Het uitstellen van de ontstaansleeftijd.
• Het voorkomen van complicaties.
• Het verhogen van de kwaliteit van leven.

Preventie richt zich vooral op leefstijlfactoren

Preventie van diabetes type 2 richt zich vooral op leefstijlfactoren. Er bestaan vele initiatieven die zich richten op een gezonde leefstijl. Het aanbod van interventies die expliciet gericht zijn op het voorkómen van diabetes is zeer beperkt. Deze initiatieven zijn voornamelijk op hoogrisicogroepen toegespitst, zoals mensen met prediabetes, mensen met een hoog risico op hart- en vaatziekten of mensen met overgewicht. De bekendste Nederlandse interventie voor mensen met prediabetes vond plaats als onderdeel van de studie ‘SLIM’ (Study on Lifestyle intervention and Impaired glucose tolerance Maastricht) (Mensink et al., 2003).

Diabetes type 1 lijkt niet te voorkómen omdat de precieze oorzakelijke factoren nog niet bekend zijn (zie ook: Ziektebeeld en beloop van diabetes mellitus).

In Nederland geen sytematische screening op diabetes

In Nederland vindt geen systematische screening op diabetes mellitus plaats. In 2004 bracht de Gezondheidsraad een advies uit waarin zij zich, vanwege gebrek aan wetenschappelijk bewijs, uitspreekt tegen structurele populatiescreening op diabetes (Gezondheidsraad, 2004). In Nederland vinden wel allerlei (niet-structurele) screeningsinitiatieven plaats, zowel binnen de zorgsetting als daarbuiten. Zo adviseert de NHG-standaard huisartsen om driejaarlijks bloed te prikken bij patiënten met een verhoogd risico op diabetes. Dit zijn mensen ouder dan 45 jaar, met type 2 diabetes mellitus in de directe familie, een etnische belasting, overgewicht, hoge bloeddruk, hart- en vaatziekten, stofwisselingsstoornissen of doorgemaakte zwangerschapsdiabetes (Rutten et al., 2006). De NHG ontwikkelt samen met de Hartstichting, de Nierstichting en het Diabetes Fonds een NHG-standaard ‘PreventieConsult’. Binnen deze standaard is de module ‘Cardiometabool risico’ gericht op vroege opsporing en preventie van hart- en vaatziekten, diabetes en nierfalen (Nielen & Schellevis, 2008).

Zorg voor diabetes vooral gericht op voorkomen of uitstellen van complicaties

De standaardzorg voor mensen met diabetes mellitus richt zich op patiënten zonder ernstige complicaties, met als een van de belangrijkste doelen het voorkomen of uitstellen van complicaties (Baan et al., 2009a). Wanneer behandeldoelen in de standaardzorg niet worden gehaald of wanneer sprake is van onvoldoende verbetering, acute ontregeling of het optreden van (ernstige) complicaties, vindt doorverwijzing naar de tweede lijn plaats voor complexe zorg.

Zorg voor diabetespatiënt vindt vooral in de huisartspraktijk plaats

Een groot deel van de standaard diabeteszorg vindt plaats in de huisartspraktijk. Van alle geregistreerde diagnoses komt, na hoge bloeddruk, diabetes mellitus type 2 het vaakst voor in de contacten met de huisarts en praktijkondersteuner (LINH). Van de diabetespatiënten had 95% in 2006 contact met de huisarts (Lemmens et al., 2008). Tweederde van alle patiënten had contact met de praktijkondersteuner (zie tabel 1) en driekwart had contact met een diabetesverpleegkundige (in de eerste of tweede lijn). Verder heeft een deel van diabetespatiënten in de eerste lijn nog contact met onder andere de fysiotherapeut, diëtist en podotherapeut. Daarnaast maken patiënten met diabetes veel gebruik van genees- en hulpmiddelen. Zie Hoe groot is het geneesmiddelengebruik? en Hoe groot is het hulpmiddelengebruik?.

Contact met diabetesverpleegkundige en praktijkondersteuner toegenomen

Het percentage mensen met diabetes dat contact heeft met een diabetesverpleegkundige (in de eerste of tweede lijn) is toegenomen van 50% in 1999 tot 76% in 2006. Het gebruik van een gespecialiseerde verpleegkundige en van een praktijkondersteuner ligt bij diabetes aanzienlijk hoger dan bij de andere groepen chronisch zieken. Zo heeft 16% van de mensen met een hart- en vaatziekte contact met een hart- en vaatverpleegkundige en 35% met een praktijkondersteuner (Lemmens et al., 2008).

Minimale kwaliteitseisen voor diabeteszorg in Zorgstandaard

Voor de zorg rondom patiënten met diabetes mellitus type 2 heeft de Nederlandse Diabetes Federatie (NDF) een Zorgstandaard ontwikkeld (NDF, 2007). De standaard beschrijft op hoofdlijnen waaraan de zorg voor diabetes minimaal moet voldoen. In de standaard is omschreven welke onderdelen er moeten worden uitgevoerd, maar niet wie dat moet doen en waar het moet gebeuren (functionele benadering). De Zorgstandaard speelt een centrale rol in de kwaliteitsverbetering van de diabeteszorg. In 2009 is de zorgstandaard uitgebreid met addenda over diabetes mellitus type 1 bij kinderen en volwassenen. Daarnaast wordt er gewerkt aan het uitwerken van preventie binnen de standaard.

Actieve rol voor patiënt

Binnen de zorg voor diabetes mellitus type 2 is er veel aandacht voor een actieve rol van de patiënt in het eigen ziekteproces. Daarom is de Zorgstandaard vertaald naar een patiëntenversie. Met de Diabetes Zorgwijzer (DVN, 2008) krijgen patiënten beter inzicht in de zorg die zij volgens de Zorgstandaard moeten krijgen.