Diabetes mellitus: Wat is het bereik en wat zijn de effecten van preventieve interventies?

Effecten van screening op gezondheidswinst onbekend

Onbekend is in hoeverre het vroegtijdig opsporen van mensen met (pre)diabetes die nog geen symptomen hebben (in combinatie met het vroeg opstarten van een behandeling) tot gezondheidswinst op de lange termijn leidt (Gezondheidsraad, 2004).

Intensieve leefstijlinterventie vermindert risico op diabetes

Voor mensen met prediabetes kunnen intensieve leefstijlinterventies in de zorgsetting, gericht op meer bewegen en gezonde voeding, de kans op het ontwikkelen van diabetes verlagen. In de studie 'SLIM' (Study on Lifestyle intervention and Impaired glucose tolerance Maastricht) bleek deze kans na 6 jaar te zijn verminderd met 31% (Mensink et al., 2003). De interventie had geen blijvend effect op het gewicht (Roumen et al., 2007). In het buitenland zijn grotere effecten van intensieve leefstijlinterventies op de diabetesincidentie gevonden: het ‘Diabetes Prevention Program’ in de Verenigde Staten (Knowler et al., 2002) en de ‘Diabetes Prevention Study’ in Finland (Lindstrom et al., 2006a) laten beide na drie jaar een verlaging van het risico zien van 58%; na zeven jaar is dit in de laatste studie nog 42%. Meer recente overzichtsartikelen laten een gemiddelde risicoreductie van 37% zien (Orozco et al., 2008; Stiegler et al., 2009).

Aanbevolen leefstijlinterventies in Interventiedatabase

Aanbevolen leefstijlinterventies voor diabetes zijn te vinden in de Interventiedatabase, zie: url Aanbevolen interventies voor diabetes. Dit zijn interventies die door de Erkenningscommissie zijn beoordeeld als ‘theoretisch goed onderbouwd’, ‘waarschijnlijk effectief ‘ of ‘bewezen effectief’.

Voor een overzicht van aanbevolen interventies ter preventie van overgewicht, zie: url Aanbevolen interventies voor overgewicht.

Niet bekend of intensieve leefstijlinterventies ook tot minder complicaties leiden

Het is niet bekend of gecombineerde leefstijlinterventies voor mensen met prediabetes een effect hebben op complicaties (zoals hart- en vaatziekten), sterfte of kwaliteit van leven (Stiegler et al., 2009; Orozco et al., 2008; Li et al., 2008; Uusitupa et al., 2009). Wel worden in veel onderzoeken effecten gevonden op risicofactoren voor hart- en vaatziekten, zoals een afname in gewicht, buikomvang, bloeddruk, bloedsuiker en cholesterol (Van den Berg & Schoemaker, 2010).

Leefstijlinterventies voor risicogroepen en diabetespatiënten kosteneffectief

Zowel preventie van diabetes als preventie van complicaties is kosteneffectief. Met het CZM is de kosteneffectiviteit berekend van een intensieve leefstijlinterventie voor mensen met overgewicht. De kosteneffectiviteitsratio wordt geschat op 4.000 tot 5.500 euro per QALY (Jacobs-van der Bruggen et al., 2007c). Deze gunstige verhouding tussen kosten en effecten wordt bevestigd in internationale studies (Herman et al., 2005; Lindgren et al., 2007b; Icks et al., 2007b; Roumen et al., 2009). Leefstijlinterventies voor diabetespatiënten kosten tussen de 8.000 en 25.000 euro per QALY (Jacobs-van der Bruggen et al., 2007a).

Zie ook: Icoon interne verwijzing naar onderwerp CZM

Weinig bekend over bereik preventieve interventies

Er is weinig bekend over het bereik van leefstijlinterventies voor diabetes (Hamberg-van Reenen et al., 2008). Ook is niet precies bekend op welke schaal de NHG-standaard met betrekking tot vroegtijdige opsporing door huisartsen wordt nageleefd. Uit een vragenlijstonderzoek onder ruim 300 huisartsen blijkt er een grote spreiding te zijn in de vraag òf en hoe screeningsactiviteiten in de huisartspraktijk plaatsvinden. Van de huisartsen die meededen aan dit onderzoek bleek 79% preventieve metingen uit te voeren bij mensen die bekend zijn met één of meer risicofactoren voor hart- en vaatziekten, diabetes of een nierziekte (Nielen & Schellevis, 2008).

Bronnen en Literatuur

Literatuur

Berg M van den, Schoemaker CG (red.). Effecten van preventie. Deelrapport van de Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2010 Van gezond naar beter. RIVM-rapport nr. 270061007. Bilthoven: RIVM,2010.
Gezondheidsraad. Screening op type 2 diabetes. Den Haag: Gezondheidsraad,2004; 16.
Hamberg-van Reenen HH, Meeteren-Schram MT van, Heus SM, Baan CA. Diabetesinterventies in kaart. Inventarisatie van diabetesinterventies op het terrein van preventie en zorg in Nederland. Bilthoven: RIVM,2008.
Herman WH, Hoerger TJ, Brandle M, Hicks K, Sorensen S, Zhang P, Hamman RF, Ackermann RT, Engelgau MM, Ratner RE. The cost-effectiveness of lifestyle modification or metformin in preventing type 2 diabetes in adults with impaired glucose tolerance. Ann Intern Med2005; 142(5): 323-32
Icks A, Rathmann W, Haastert B, Gandjour A, Holle R, John J, et al.Clinical and cost-effectiveness of primary prevention of Type 2 diabetes an a 'real world' routine healthcare setting: model based on the KORA Survey 2000. Diabet Med, 2007b; 24: 473-480.
Jacobs-van der Bruggen MA, Bos G, Bemelmans WJ, Hoogenveen RT, Vijgen SM, Baan CA. Lifestyle interventions are cost-effective in people with different levels of diabetes risk: results from a modeling study. Diabetes Care2007a; 30(1): 128-34
Jacobs-van der Bruggen MAM, Engelfriet PM, Bos G, Hoogenveen RT, Feenstra TL, Baan CA.Opportunities for preventing diabetes and its complications. A modelling approach. RIVM-rapport nr. 260801004 Bilthoven, 2007c.
Knowler WC, Barrett-Connor E, Fowler SE, Hamman RF, Lachin JM, Walker EA, et al. Reduction in the incidence of type 2 diabetes with lifestyle intervention or metformin. Diabetes Prevention Program Research Group. N Engl J Med,2002; 346: 393-403.
Li G, Zhang P, Wang J, Gregg EW, Yang W, Gong Q, et al.The long-term effect of lifestyle interventions to prevent diabetes in the China Da Qing Diabetes Prevention Study: a 20-year follow-up study. Lancet, 2008; 371: 1783-1789.
Lindgren P, Lindstrom J, Tuomilehto J, Uusitupa M, Peltonen M, Jonsson B, de Faire U, Hellenius ML. Lifestyle intervention to prevent diabetes in men and women with impaired glucose tolerance is cost-effective. Int J Technol Assess Health Care2007b; 23(2): 177-83
Lindstrom J, Louheranta A, Mannelin M, Rastas M, Salminen V, Eriksson J, et al.The Finnish Diabetes Prevention Study (DPS): Lifestyle intervention and 3-year results on diet and physical activity. Diabetes Care, 2006a; 26: 3230-6.
Mensink M, Blaak EE, Corpeleijn E, Saris WH, De Bruin TW, Feskens EJ. Lifestyle intervention according to general recommendations improves glucose tolerance. Obes Res,2003; 11(12): 1588-96.
Nielen MMJ, Schellevis FG.Preventie in de huisartsenpraktijk anno 2008: De vroege opsporing van hart- en vaatziekten, diabetes mellitus en nierziekten. Utrecht: NIVEL, 2008.
Orozco LJ, Buchleitner AM, Giminez-Perez G, Roque IFM, Richter B, Mauricio D.Exercise or exercise and diet for preventing type 2 diabetes mellitus. Cochrane Database Syst Rev, 2008; CD003054.
Roumen C, Blaak EE, Corpeleijn E.Lifestyle intervention for prevention of diabetes: determinants of success for future implementation. Nutr Rev, 2009; 67: 132-146.
Roumen C, Corpeleijn E, Feskens E, Blaak E.Implementation of the Study of Lifestyle Intervention Maastricht (SLIM): from research to practice. SLIM discussion symposium. Maastricht: Universiteit Maastricht, 2007;: 377-84.
Stiegler RS, Zimmer PZ, Cameron AJ, Shaw JE.Lifestyle management: preventing Type 2 diabetes and cardiovascular complications. Therapy, 2009; 6: 489-496.
Uusitupa M, Peltonen M, Lindstrom J, Aunola S, Ilanne-Parikka P, Keinanen-Kiukaanniemi S, et al.Ten-year mortality and cardiovascular morbidity in the Finnish Diabetes Prevention Study - secondary analysis of the randomized trial. PLoS One, 2009; 4: e5656.

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

NHG: Nederlands huisartsengenootschap; URL: http://www.nhg.org
QALY: Quality-adjusted life-year; Maat voor kwaliteit van een levensjaar (uitgedrukt in tijd); opgebouwd uit de resterende levensduur en de kwaliteit van leven van een persoon na interventie. QALY's worden berekend als een schatting van de gewonnen levensjaren, waarbij elk jaar vermenigvuldigd wordt met een gewicht (ook wel utiliteit genoemd) dat de kwaliteit van leven weergeeft van de persoon in dat jaar.

Hamberg-van Reenen HH (RIVM). Diabetes mellitus: Wat is het bereik en wat zijn de effecten van preventieve interventies? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Gezondheid en ziekte\Ziekten en aandoeningen\Endocriene, voedings- en stofwisselingsziekten en immuniteitsstoornissen\Diabetes mellitus, 20 september 2011.