Wat zijn beroepsziekten en wat is het beloop?

Beroepsziekten worden veroorzaakt door werk of arbeidsomstandigheden

Beroepsziekten zijn aandoeningen die in hoofdzaak worden veroorzaakt door werk of arbeidsomstandigheden. Beroepsziekte wordt op verschillende manieren gedefinieerd. In deze bijdrage wordt beroepsziekte gedefinieerd als: 'Een klinisch waarneembare aandoening die in overwegende mate door het werk of arbeidsomstandigheden is veroorzaakt', conform het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten, NCvB (NCvB, 2007). Of anders geformuleerd: 'Gezondheidsschade die er niet zou zijn geweest als de werkzaamheden niet zouden zijn uitgevoerd'. Deze definitie heeft een expliciet preventief doel en kent hierdoor criteria om vast te stellen in welke mate werk of arbeidsomstandigheden de oorzaak is.

Verschillende definities van beroepsziekten

De keuze voor een definitie is afhankelijk van de context waarin, en het doel waarvoor de definitie wordt gebruikt. Andere veelgebruikte definities zijn:

• De wettelijke definitie is: ’Een ziekte of aandoening als gevolg van een belasting die in overwegende mate in arbeid of arbeidsomstandigheden heeft plaatsgevonden’. De definitie van het NCvB sluit hierbij aan.
• Juridisch-verzekeringsgeneeskundige definities worden gebruikt bij aansprakelijkheidskwesties of compensatieregelingen (voor uitkeringen). De criteria zijn streng. Binnen deze definities vallen bijna uitsluitend klassieke beroepsziekten zoals mesothelioom en lawaaislechthorendheid. Er is sprake van een exclusieve relatie tussen (één) oorzaak en (één) aandoening.
• Bedrijfsgezondheidskundige definities zijn gericht op het vaststellen van een relatie tussen aandoening en arbeid en hebben een preventief doel. Ze zijn ruimer geformuleerd. Men spreekt hierbij wel van werkgebonden aandoeningen. Aandoeningen met meer dan één oorzaak kunnen ook als werkgebonden worden aangemerkt.

Werkgebonden ziekten van het bewegingsstelsel

Tot de categorie werkgebonden ziekten van het bewegingsstelsel horen door het werk veroorzaakte aandoeningen van de bovenste ledematen en de nek, de rug en de onderste ledematen. Deze groepen aandoeningen worden ook vaak aangeduid met ‘work-related musculoskeletal diseases’. De richtlijnen voor diagnostiek van werkgebonden aandoeningen van het bewegingsstelsel zijn duidelijk omschreven en vermeld in registratierichtlijnen van het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten (NCvB; Sluiter et al., 2001).

Aandoeningen van de bovenste ledematen en de nek

Werkgerelateerde aandoeningen van de bovenste ledematen worden vaak aangeduid met klachten van het bewegingsapparaat in arm, nek, en/of schouders (KANS). Het betreft specifieke aandoeningen, zoals carpaal tunnel syndroom of tenniselleboog, en a-specifieke aandoeningen, zoals pijn in de schouder waarvoor geen aanwijsbare oorzaak is.

Rugaandoeningen

Tot de rugaandoeningen behoren specifieke en a-specifieke rugklachten. Specifieke rugklachten kennen een specifiek pathofysiologisch mechanisme, zoals een hernia nuclei pulposi (HNP), osteoporose, en een fractuur. Bij a-specifieke rugklachten (ongeveer 90% van alle rugklachten) is geen duidelijke oorzaak voor de pijn aantoonbaar. De belangrijkste symptomen zijn pijn en verminderd functioneren.

Aandoeningen van onderste ledematen

Aandoeningen van de onderste ledematen betreffen onder andere: heupklachten, meniscusletsel, slijmbeursontstekingen van de knie en voetklachten. Eén van de meest voorkomende aandoeningen is artrose van de knie en heup, de twee belangrijkste gewichtdragende gewrichten. Deze aandoening leidt vaak tot ernstige beperkingen, onder andere in het werk. Artrose van de knie of heup komt vooral voor bij personen van 45 jaar en ouder.

Werkgebonden ziekten van de huid

Contacteczeem

Contacteczeem ontstaat als gevolg van huidcontact met een stof. Het kan ontstaan door een allergie voor een bepaalde stof en door langdurige irritatie van de huid door één of meer stoffen. Verschijnselen zijn roodheid, jeuk, kleine blaasjes, schilfering of kloven.

Contacturticaria

Contacturticaria zijn jeukbulten (galbulten) die ontstaan na huidcontact met bepaalde stoffen, bijvoorbeeld latex. Soms is er een allergie voor de stof, maar er kan ook een ander mechanisme aan ten grondslag liggen.

Huidgezwellen

Goedaardige huidgezwellen, zoals wratten kunnen ontstaan door contact met bepaalde virussen. Kwaadaardige huidgezwellen (huidkanker) kunnen het gevolg zijn van langdurige blootstelling aan ultraviolet licht.

Zonovergevoeligheid

Wanneer de menselijke huid abnormaal reageert op normale blootstelling aan zonlicht, is sprake van zonovergevoeligheid. Dit kan ontstaan na stoffenblootstelling.

Werkgebonden gehoorstoornissen

Beroepsslechthorendheid

Beroepsslechthorendheid of -gehoorbeschadiging (occupational hearing loss) is een ruimer begrip dan lawaaislechthorendheid (noise induced hearing loss). Beroepsslechthorendheid is een klassieke beroepsziekte die nog steeds frequent voorkomt. Enkele honderdduizenden werknemers hebben aantoonbare gehoorschade opgelopen. Ook wereldwijd komt de aandoening veel voor. Voor meer informatie zie ook: Gehoorstoornissen.

Werkgebonden aandoeningen door lichaamstrillingen

'Vibration induced white finger syndrome'

Hand-armtrillingen kunnen afwijkingen veroorzaken aan bloedvaten en zenuwen. Een goed beschreven beroepsziekte is ‘vibration induced white finger syndrome’. Hierbij treedt bij blootstelling aan kou vaatverkramping in de vingers op, wat heftige pijn veroorzaakt. Blootstelling aan hand-armtrillingen komt onder andere voor bij het werken met pneumatische hamers.

Werkgebonden infectieziekten

Onder het begrip werkgebonden infectieziekten vallen infectieziekten die hun oorsprong hebben in werk of arbeidsomstandigheden of daardoor verergeren. Ze kunnen ingedeeld worden naar wijze van oorzaak:

• Specifieke ziekmakers binnen bepaalde beroepen, zoals erysipeloïd (een huidontsteking) bij vleesverwerkers;
• Een specifieke overdrachtswijze zoals intensief contact (seksindustrie, verzorgenden), frequent contact (cassières, buschauffeurs, verpleegkundigen) en directe overbrenging via naalden, snijwonden en andere verwondingen (chirurgen, vleesverwerkers);
• Het ontbreken van voldoende weerstand bij kwetsbare groepen (bronchitislijders, geneesmiddelengebruikers, mensen met aangeboren afwijkingen, etc.).

Arbeidsomstandigheden kunnen indirect bijdragen aan het ontstaan van werkgebonden infectieziekten, doordat deze de weerstand van een werknemer beïnvloeden. Zo kan langdurig of frequent watercontact de beschermende functie van de huid verzwakken en zo tot een huidinfectieziekte leiden. Ook stress en een verstoorde 24 uursritmiek hebben een sterke invloed op het afweersysteem. Lichamelijk uitgeputte werknemers zijn daardoor vatbaarder. Ook toxische stoffen kunnen de afweer aantasten.

Zie ook de document onderwerpen Wat zijn de mogelijke gezondheidsgevolgen van een verstoorde 24 uursritmiek? en Wat zijn de mogelijke gezondheidsgevolgen van een suboptimaal immuunsysteem?

Reproductiestoornissen in relatie met het werk

Blootstelling aan diverse belastende factoren in het werk zoals chemische stoffen, zware fysieke arbeid, infecties, stress, ploegendienst en straling, kunnen effect hebben op de voortplanting. Effecten kunnen zichtbaar worden in verminderde vruchtbaarheid bij mannen en vrouwen, in een ongunstig verloop van de zwangerschap (hetgeen zich kan uiten in een miskraam of vroeggeboorte), en in aandoeningen bij het (ongeboren) kind. Vrouwen die bijvoorbeeld gedurende de zwangerschap als kapper werkten, hebben een grotere kans op een kindje met een hazenlip.

In individuele gevallen is het bij deze aandoeningen vaak erg moeilijk een relatie te leggen tussen de blootstelling en het effect.

Nog steeds 'nieuwe' beroepsziekten ontdekt

Beroepsziekten blijven actueel. Er worden nog steeds nieuwe beroepsziekten ontdekt, al zijn deze meestal niet zo nieuw als men denkt. Vaak is er sprake van oude ziektebeelden veroorzaakt door recente veranderingen in arbeidsomstandigheden. Een voorbeeld is dat vrouwen die langdurig in nachtdienst werken meer kans hebben op borstkanker. Borstkanker is dan dus een 'nieuwe' beroepsziekte.

Nieuwe beroepsziekten zijn in te delen in een aantal categorieën (zie tabel 1 ) (Pal, 2001). Allereerst zijn er de min of meer nieuwe ziektebeelden, zoals meervoudige chemische overgevoeligheid, deukdijen en bepaalde infectieziekten. Ook ontstaan nieuwe aandoeningen doordat veranderingen in werk en arbeidsomstandigheden zijn opgetreden. Voorbeelden hiervan zijn KANS en akoestische shock, dit zijn aandoeningen waarbij overbelasting van zintuigen in combinatie met (over)belasting van de psyche door werkdruk en/of emotionele belasting een belangrijke rol spelen. Ook reeds langer bekende vormen van belasting, zoals het hierboven genoemde werken in nachtdienst, kunnen leiden tot de ontdekking van nieuwe gezondheidsrisico's. Een aparte categorie, tenslotte, vormen de aandoeningen die ontstaan doordat ouders voor of tijdens de zwangerschap in hun werk zijn blootgesteld aan schadelijke stoffen.