Wat is de ziektelast en hoe wordt deze berekend?

DALY combineert sterfte en ziekte

De ziektelast ('Burden of Disease') is de hoeveelheid gezondheidsverlies in een populatie die veroorzaakt wordt door ziekten. De ziektelast wordt uitgedrukt in DALY's ('Disability-Adjusted Life-Years'). De DALY kwantificeert gezondheidsverlies en is opgebouwd uit twee componenten: de jaren verloren door vroegtijdige sterfte en de jaren geleefd met ziekte. Het concept is afkomstig van de 'Global Burden of Disease' studie (GBD) van de Wereldbank en de WHO (Murray & Lopez, 1996) en wordt ook jaarlijks gerapporteerd in het World Health Report. Sinds 2005 rapporteert ook het European Health Report over de ziektelast (WHO, 2005f).

Sterfte uitgedrukt in verloren levensjaren

De sterfte wordt uitgedrukt in verloren levensjaren ('Years of Life Lost'). De verloren levensjaren worden berekend door het aantal ziektespecifieke sterfgevallen per jaar te vermenigvuldigen met de resterende levensverwachting op de betreffende leeftijd. Het aantal sterfgevallen is afkomstig van de CBS Doodsoorzakenstatistiek. De leeftijdspecifieke levensverwachting is afkomstig uit de overlevingstafel voor Nederland van 2007.

Jaren geleefd met ziekte uitgedrukt in ziektejaarequivalenten

De jaren geleefd met de ziekte worden uitgedrukt in ziektejaarequivalenten ('Years Lived with Disability'). Deze jaren met ziekte worden, met behulp van wegingsfactoren, 'gewogen' voor de ernst van de ziekte, zodat ze vergelijkbaar worden met door sterfte verloren levensjaren. Als bijvoorbeeld een ziekte een wegingsfactor van 0,5 heeft, betekent dit dat een jaar leven met deze ziekte equivalent wordt beschouwd aan een half jaar verloren door vroegtijdige sterfte. Op deze manier kunnen de verloren levensjaren en de ziektejaarequivalenten opgeteld worden tot DALY's. De ziektejaarequivalenten worden berekend door de prevalentie van de ziekte te vermenigvuldigen met de wegingsfactor voor de ernst van de ziekte. Voor de meeste ziekten is de prevalentie in 2007 gebaseerd op een combinatie van een aantal huisartsenregistraties. Cijfers over kanker en ongevallen zijn afkomstig van specifieke registraties. De prevalentie van psychische aandoeningen is gebaseerd op bevolkingsonderzoek. Voor ziekten die gekarakteriseerd zijn door een relatief korte duur met daarna volledig herstel, zijn geen prevalentie- maar incidentiecijfers gebruikt.

Een overzicht van de bronnen is te vinden bij de documenten van elke ziekte. Hoe de wegingsfactoren voor elke ziekte zijn bepaald is te lezen in Interne link naar document Wat zijn wegingsfactoren en hoe zijn ze bepaald?

Geen discontering van toekomstig gezondheidsverlies in Nederlandse ziektelastberekeningen

De GBD-studie gaat uit van het principe dat een levensjaar nu zwaarder telt dan een levensjaar in de toekomst. Dit is in economische berekeningen een standaard uitgangspunt en wordt disconteren genoemd. De GBD gebruikt een disconteringsvoet van 3% per jaar. Omdat het effect hiervan op de berekeningen groot is, publiceert de GBD ook DALY 's zonder discontering en weging voor leeftijd (Murray & Lopez, 1996).

In de Nederlandse berekeningen is geen disconteringsvoet gebruikt. Voor sommige doeleinden (bijvoorbeeld kosten-effectiviteitsanalyses) kan het echter nuttig zijn om wel gebruik te maken van een disconteringsvoet. Deze kan dan achteraf nog toegevoegd worden. Tevens is in de Nederlandse berekeningen geen weging voor leeftijd toegepast.

Keuze van ziekten gebaseerd op bijdrage aan sterfte, prevalentie, incidentie en kosten

Bij de berekeningen van de ziektelast is uitgegaan van de ziekten die geselecteerd zijn voor de Volksgezondheid Toekomst Verkenningen 2010. Deze ziekten zijn geselecteerd op basis van hun bijdrage aan sterfte, prevalentie, incidentie en kosten. Ook ziekten die vermijdbaar zijn door primaire of secundaire preventie zijn geselecteerd. Voor acht ziekten zijn geen DALY 's berekend omdat er geen betrouwbare epidemiologische gegevens beschikbaar waren. Voor acht andere ziekten is uitsluitend het aantal verloren levensjaren berekend, omdat er onvoldoende gegevens waren over de prevalentie of omdat een (geschikte) wegingsfactor ontbrak (zie: details Selectie van ziekten voor DALY-berekeningen).

Selectie van ziekten goed voor 65% van de totale ziektelast in Nederland

De WHO-Global Burden of Disease heeft een schatting gemaakt van de totale ziektelast in de Europese regio A (West en Zuid Europa). Op basis hiervan is een schatting gemaakt van de 'dekking' van de VTV selectie van ziekten'. Als we dezelfde selectie van ziekten toepassen op deze WHO-cijfers, blijkt dat de VTV-ziekten ongeveer 65% van de totale ziektelast vertegenwoordigen.

Voor meer informatie over de Nederlandse berekeningen, raadpleeg Van der Maas & Kramers, 1997; Melse & Kramers, 1998; Stouthard et al., 1997a en Stouthard et al., 1997b, Melse et al., 2000.

Bronnen en Literatuur

Bronnen

CBS Doodsoorzakenstatistiek. Gegevens omtrent de doodsoorzaken van alle in Nederlandse bevolkingsregisters ingeschreven overledenen.

Literatuur

Maas PJ van der, Kramers PGN (red.).Volksgezondheid Toekomst Verkenning 1997. III Gezondheid en levensverwachting gewogen. Maarssen: Elsevier/De Tijdstroom, 1997.
Melse JM, Essink-Bot ML, Kramers PGN.A national burden of disease calculation: Dutch Disability-Adjusted Life-Years. Am J Public Health 2000; 90: 1241-7.
Melse JM, Kramers PGN. Een eerste berekening van de ziektelast in Nederland. Achtergronddocument bij VTV-1997; deel III, hoofdstuk 7. RIVM-rapport nr. 431501028. Bilthoven: RIVM,1998.
Murray CJL, Lopez AD (eds.).The global burden of disease: a comparative assessment of mortality and disability from disease, injuries, and risk factors in 1990 and projected to 2020. Cambridge (MA): Harvard University Press on behalf of the WHO and the World Bank, 1996.
Stouthard MEA, Essink-Bot ML, Bonsel GJ, Barendregt J, Kramers PGN, Water HPA van de, et al.Wegingsfactoren voor ziekten in Nederland. Amsterdam: Instituut voor Sociale Geneeskunde AMC, 1997a.
Stouthard MEA, Essink-Bot ML, Bonsel GJ, et al.Disability weights for diseases in the Netherlands. Rotterdam: Erasmus University, 1997b.
WHO, World Health Organization.The European health report 2005: public health action for healthier children and populations. Kopenhagen: WHO, 2005f.

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

DALY: Disability-Adjusted Life-Year; Maat voor ziektelast ('burden of disease') in een populatie (uitgedrukt in tijd); opgebouwd uit het aantal verloren levensjaren (door vroegtijdige sterfte), en het aantal jaren geleefd met gezondheidsproblemen (bijvoorbeeld een ziekte), gewogen voor de ernst hiervan (ziektejaarequivalenten). In deze maat komen drie belangrijke aspecten van de volksgezondheid terug, te weten 'kwantiteit' (levensduur) en 'kwaliteit' van leven, en het aantal personen dat een effect ondervindt.
GBD: Global burden of disease studie
WHO: World Health Organization; Wereldgezondheidsorganisatie. URL: http://www.who.int

Hoeymans N (RIVM), Poos MJJC (RIVM), Gommer AM (RIVM). Wat is de ziektelast en hoe wordt deze berekend? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Gezondheid en ziekte\Sterfte, levensverwachting en DALY's\Ziektelast in DALY's, 22 maart 2010.