Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
Nationaal Kompas Volksgezondheid
Ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid
Oorzaken en gevolgen

Ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid: Wat is de relatie met ziekten en aandoeningen?

Ziekteverzuim Arbeidsongeschiktheid

Ziekteverzuim

Oorzaken langdurig ziekteverzuim verschilt voor mannen en vrouwen

De oorzaken van langdurig ziekteverzuim zijn verschillend voor mannen en vrouwen (zie tabel 1). De grootste veroorzaker bij mannen is het hebben van klachten aan het bewegingsapparaat en veroorzaakte 37,7% van het totale verzuim in 2013. Voor vrouwen zijn psychische aandoeningen de grootste veroorzaker. In 2013 veroorzaakten psychische aandoeningen 41% en klachten aan het bewegingsapparaat 32,2% van het totale ziekteverzuim bij vrouwen. Overige lichamelijke aandoeningen veroorzaken voor mannen en vrouwen ongeveer 29% van het ziekteverzuim. Deze gegevens zijn afkomstig van Icoon: URL transparantArboNed, een grote arbodienst die beschikt over verzuimcijfers van ruim 1 miljoen werknemers in Nederland (Icoon: URL transparantArboNed, 2014).

Psychische aandoeningen worden steeds grotere veroorzakers van verzuim

In de periode 2010-2013 is het verzuimpercentage door psychische aandoeningen sterk gestegen voor zowel mannen als vrouwen (zie tabel 1). Bij mannen is dit aandeel in drie jaar gestegen van 14,6% naar 29,6% en bij vrouwen van 24,9% naar 41%. Ook de totale gemiddelde verzuimduur is in die periode gestegen: van 100,8 dagen in 2010 naar 118,3 dagen in 2013. Verzuim naar aanleiding van klachten aan het bewegingsapparaat is bij mannen en bij vrouwen licht gedaald (Icoon: URL transparantArboNed, 2014).

Psychische aandoeningen veroorzaken meeste ziekteverzuim bij dertigers

De oorzaken van langdurig ziekteverzuim verschillen per levensfase (zie figuur 1). Vóór het 45e levensjaar wordt het verzuim grotendeels veroorzaakt door psychische aandoeningen. Hierna vindt een omslag plaats en wordt het verzuim voornamelijk veroorzaakt door klachten aan het bewegingsapparaat en overige lichamelijke aandoeningen (Icoon: URL transparantArboNed, 2014).

 

Figuur 1: Oorzaken van langdurig ziekteverzuim (%) naar leeftijd in 2013 (Bron: Icoon: URL transparantArboNed, 2014).

2014 ziekteverzuim naar oorzaak en leeftijd 2013

Zie ook: Icoon: detaildocumentBeschrijving van de gebruikte gegevensbronnen

Tabel 1: Oorzaken van langdurig ziekteverzuim (%) in 2010-2013 (Bron: ArboNed, 2014).

Jaar

Oorzaak

Mannen

Vrouwen

Totaal

Totaal GVDa

2010

Klachten aan het bewegingsapparaat

42,5

36,2

-b

103,2

Psychische aandoeningen

14,6

24,9

-b

100,8

Overige lichamelijke aandoeningen

35,5

38,1

-b

111,5

2011

Klachten aan het bewegingsapparaat

43,6

27,1

38,4

107,0

Psychische aandoeningen

17,8

30,6

25,2

109,7

Overige lichamelijke aandoeningen

34,2

35,3

34,8

118,2

2012

Klachten aan het bewegingsapparaat

43,5

29,4

39,1

108,7

Psychische aandoeningen

23,7

38,3

29,1

118,5

Overige lichamelijke aandoeningen

32,7

32,1

32,4

119,4

2013

Klachten aan het bewegingsapparaat

37,7

32,2

34,9

108,9

Psychische aandoeningen

29,6

41,0

35,8

118,3

Overige lichamelijke aandoeningen

32,7

27,8

29,3

117,9

a Gemiddelde verzuimduur in dagen.

b Gegevens ontbreken.

Naar boven


Arbeidsongeschiktheid

Psychische problematiek meest voorkomende reden van arbeidsongeschiktheid

Eind 2011 waren psychische aandoeningen de meest gestelde diagnosen bij mensen met een arbeidsongeschiktheidsuitkering. Bij 47% van alle arbeidsongeschikten (WIA/WAO, WAZ en Wajong) was de hoofddiagnose een psychische aandoening (zie tabel 2). Bij de WIA en WAO zijn psychische aandoeningen zijn voor een groot deel het gevolg van een reactie op ernstige stress, zoals burn-out. Bij de Wajong gaat het voornamelijk om verstandelijke beperkingen en ontwikkelingsstoornissen.

Veranderingen tussen 2001 en 2011 hebben diverse oorzaken

De veranderingen in aantal lopende uitkeringen tussen 2001 en 2011 (tabel 1) hebben diverse oorzaken, zoals sluiting toegang WAO en WAZ, en verlenging van de wachttijd WIA ten opzichte van de WAO (zie tabel 3). Hierdoor is de verhouding tussen de wetten veranderd en de diagnosen binnen de wetten. 

Ogenschijnlijk relatief veel psychische problematiek bij jonge WIA'ers

Het lijkt dat jonge mensen vaak in de WIA komen door psychische problematiek (zie tabel 4). Dat moet enigszins genuanceerd worden. Er zijn inderdaad relatief veel diagnosen met psychische problematiek bij jonge WIA’ers. Toch is de omvang van deze groep in absolute zin slechts klein ten opzichte van de wat oudere WIA’ers. Alleen in de groep 55-64 jaar is de instroom vanwege psychische problemen in absolute zin kleiner dan in de jongere leeftijdsgroepen. De instroom wegens diverse lichamelijke aandoeningen is wel hoger bij de groep 55-plus. De instroom in de hoogste leeftijdsklasse neemt alleen af omdat het aantal verzekerden in die klassen kleiner is. In de groep onder de 35 jaar komt 0,12% van de beroepsbevolking in 2011 in de WIA wegens psychische klachten (instroom 2011 ten opzichte van beroepsbevolking 2009 in verband met de twee jaar wachttijd). Dat loopt op met de leeftijd naar 0,20% bij de groep 55-plus.

Tabel 2: Lopende uitkeringen WAO/WIA, WAZ en Wajong, 2001 en 2011 (Bron: UWV, 2012).

WAO/WIA

Wajong

WAZ

Totaal

2001

794.100

130.300

56.000

980.500

Psyche

35%

60%

19%

37%

Bewegingsapparaat

30%

2%

38%

26%

2011

582.300

216.200

26.000

824.600

Psyche

38%

75%

22%

47%

Bewegingsapparaat

26%

2%

35%

20%

Tabel 4: Nieuwe uitkeringen WIA naar diagnose en leeftijd, 2011 (Bron: UWV, 2012).

<35 jaar

35-44 jaar

45-54 jaar

55-64 jaar

Psyche

49%

40%

28%

18%

Bewegingsapparaat

13%

18%

24%

26%

Hart- en vaatziekten

1%

4%

8%

14%

Nieuwvormingen

3%

5%

10%

13%

Overige diagnosen (incl. onbekend)

33%

33%

30%

29%

Totaal

100%

100%

100%

100%

Aantal nieuwe uitkeringen WIA

6.500

8.400

12.100

10.900

Tabel 3: Oorzaken voor de veranderingen in lopende uitkeringen tussen 2001 en 2011 (Bron: UWV, 2012).

Oorzaak

Toelichting

Sluiting toegang WAO

De toegang tot de WAO is gesloten voor iedereen die ziek geworden is vanaf 1-1-2004. Er komen dus geen nieuwe WAO'ers bij (op wat herleving van rechten na). Diagnoses zijn deels leeftijdafhankelijk. Zo zijn psychische aandoeningen minder afhankelijk van leeftijd dan aandoeningen aan het bewegingsapparaat die zich vooral op wat oudere leeftijd voordoen. De uitstroom van de laatste jaren komt vooral door pensionering, waardoor er relatief iets vaker uitstroom is vanuit de groep met aandoeningen aan het bewegingsapparaat. De verhouding in de groep verandert dus: meer psyche, minder bewegingsapparaat. Bovendien is het aandeel van de WAO in het totaal van arbeidsongeschiktheidsuitkeringen afgenomen.

Verlenging van de wachttijd WIA ten opzichte van de wachttijd WAO en verhoging van de arbeidsongeschiktheidsgrens

In de WIA is de wachttijd langer dan in de WAO (WIA 104 weken, WAO 52 weken). Iedereen die herstelt, overlijdt of met pensioen gaat in het tweede jaar van ziekte, komt dus niet meer in een arbeidsongeschiktheidsuitkering. Ook komt iemand pas in de WIA als deze tenminste 35% arbeidsongeschikt is (was 15% in de WAO). Daardoor ontstaat een ander beeld van diagnoses in de WIA ten opzichte van de WAO.

Versterking van de rol van de werkgever in re-integratie

Bij aanvraag moet de werkgever aantonen dat deze in de wachttijd al het mogelijke gedaan heeft om iemand weer aan de slag te krijgen. Dat heeft een verlagend effect op de instroom in de WIA.

Sluiting toegang WAZ

Alleen zelfstandigen die ziek geworden zijn vóór 1 augustus 2004 hebben recht op een uitkering WAZ. Daarmee is er nauwelijks instroom in de WAZ en alleen nog uitstroom. Deze uitstroom is voornamelijk wegens pensionering. Lichamelijke aandoeningen doen zich vaak op iets oudere leeftijd voor dan psychische aandoeningen. Bij de resterende groep zal het aandeel psychische aandoeninge dus stijgen.

Toename van de Wajong

De voorganger van de regeling Wajong bestaat sinds 1976. Iedereen die toen 18 was kon instromen in de regeling. Pas rond 2025 zal er een structurele uitstroom vanwege pensionering op gang komen. Het aandeel Wajong in het totaal van arbeidsongeschiktheidsuitkeringen neemt dus voorlopig toe. De Wajong kent relatief veel personen met ontwikkelingsstoornissen (waaronder ook verstandelijk beperkten vallen).

Naar boven

.

Bronnen en Literatuur

Literatuur

  • UWV.Atlas SV 2011. Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV), 2012.

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

Wajong
Wet Arbeidsongeschiktheidsvoorziening Jonggehandicapten
WAO
Wet arbeidsongeschiktheid
Tot 1 januari 2006; opgevolgd door WIA.
WAZ
Wet Arbeidsongeschiktheid Zelfstandigen
WIA
Wet Werk en Inkomen naar Arbeidsvermogen
Vanaf 1 januari 2006; opvolger van WAO.
Nationaal Kompas Volksgezondheid, versie 4.17, 23 juni 2014
© RIVM, Bilthoven / Disclaimer.