Wat is lichamelijk functioneren en hoe wordt het gemeten?

Er bestaat een internationale classificatie van het menselijk functioneren

Er bestaat een internationale classificatie van het menselijk functioneren (in het Engels: International Classification of Functioning, Disability and Health (ICF), voorheen de ICIDH). De ICF is ook in het Nederlands vertaald (WHO-FIC Collaborating Centre, 2002). Deze classificatie kent drie niveaus. Het eerste niveau beschrijft het menselijk functioneren in termen van lichamelijke functies en anatomische eigenschappen van het menselijk organisme (bijvoorbeeld spierfuncties). Het tweede niveau wordt gedefinieerd als activiteiten (bijvoorbeeld lopen), het derde als participatie of deelname aan het maatschappelijk leven (bijvoorbeeld het onderhouden van relaties). Als er moeilijkheden bestaan in het uitvoeren van deze functies, activiteiten, of in het participeren, spreken we achtereenvolgens van stoornissen, beperkingen en participatieproblemen. De ICF gaat niet alleen over lichamelijk functioneren, ook mentale functies en activiteiten worden geclassificeerd.

Beperkingen door moeilijkheden bij uitvoering van activiteiten

Afgaande op de ICF richt deze Kompasbijdrage zich op het tweede niveau van het menselijk functioneren. Het gaat in op moeilijkheden bij het uitvoeren van lichamelijke en dagelijkse routine-activiteiten, zoals lopen, eten, aan- en uitkleden en boodschappentassen dragen. We spreken dan van beperkingen. Deze bijdrage aan het Kompas gaat over beperkingen in activiteiten die te maken hebben met horen, zien, mobiliteit en activiteiten van het dagelijks leven (ADL; zie ook de definities van indicatoren).

Effecten van beperkingen op het menselijk functioneren lopen sterk uiteen

Er is enorme variatie in de wijze waarop beperkingen zich voordoen in termen van ernst (mild of ernstig), aard (lichamelijk of zintuiglijk), tijd (tijdelijk of langdurig), verloop (constant of wisselend) en oorzaak. Deze factoren bepalen deels het effect dat beperkingen op iemands functioneren hebben. Andere factoren die hierbij van belang zijn, zijn de zichtbaarheid van beperkingen, de afhankelijkheid van zorg, persoonlijke hulp en/of hulpmiddelen, de mate waarin er sprake is van arbeidsongeschiktheid, en het moment in de levensloop waarop beperkingen ontstaan. Op jonge leeftijd zal het ontbreken van het vermogen om te lopen bijvoorbeeld een ander effect hebben, met mogelijk verdergaande consequenties voor opleiding, werk en vrijetijdsinvulling, dan een vermindering van het loopvermogen op hoge leeftijd.

Beperkingen kunnen worden gecompenseerd door hulpmiddelen

Beperkingen kunnen in zekere mate gecompenseerd worden met hulpmiddelen. Voorbeelden hiervan zijn visuele/auditieve hulpmiddelen, orthesen/schoenvoorzieningen, aanpassingen in de woning en hulpmiddelen voor de mobiliteit, zoals looprek en rolstoel (zie ook Medische hulpmiddelen). Indien beperkingen niet op succesvolle wijze gecompenseerd worden en leiden tot suboptimale deelname aan het maatschappelijk leven, ontstaan er participatieproblemen. Participatie komt echter niet ter sprake in deze bijdrage. Arbeidsongeschiktheid kan ook als een vorm van participatieprobleem worden beschouwd; zie daarvoor ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid.

Beperkingen gemeten met vier indicatoren

In deze bijdrage worden de volgende beperkingen in het uitvoeren van activiteiten onderscheiden: gehoorbeperkingen, gezichtsbeperkingen, mobiliteitsbeperkingen en ADL-beperkingen. In tabel 1 staan vier indicatoren van deze beperkingen gedefinieerd.

Tabel 1: Definities van vier indicatoren van beperkingen.

Gehoorbeperkingen	Beperkingen in het horen: grote moeite met of niet in staat zijn een gesprek te volgen met één andere persoon of in een groep van 3 of meer personen (zo nodig met hoorapparaat).
Gezichtsbeperkingen	Beperkingen in het zien: grote moeite met of niet in staat zijn de kleine letters in de krant te lezen of op een afstand van 4 meter het gezicht van iemand te herkennen (zo nodig met bril of contactlenzen).
Mobiliteitsbeperkingen	Langdurige beperkingen in de mobiliteit: grote moeite of niet in staat een voorwerp van 5 kg, bijvoorbeeld een volle boodschappentas, 10 meter te dragen, bukken en iets van de grond te pakken of 400 meter aan een stuk te lopen zonder stil te staan (zonodig met stok).
ADL-beperkingen	Beperkingen in de activiteiten van het dagelijks leven (ADL): grote moeite met of alleen met hulp van anderen in staat zijn te gaan zitten en opstaan uit een stoel, in en uit bed stappen, en de trap op- en aflopen.

Cijfers over beperkingen gebaseerd op CBS gegevensbron

De hier gebruikte gegevensbron over het voorkomen van beperkingen is het Permanent Onderzoek Leef Situatie (POLS, gezondheid en welzijn) van het CBS onder respondenten van 12 jaar en ouder, in het bijzonder de basisenquête en de module gezondheid en arbeid. Het deel van de bevolking dat niet zelfstandig woont, wordt hierin buiten beschouwing gelaten. De gepresenteerde cijfers geven daarom een onderschatting van de omvang van lichamelijke beperkingen, met name bij ouderen. Over de omvang van de geïnstitutionaliseerde bevolking en hun gezondheid wordt in deze bijdrage apart gerapporteerd aan de hand van verschillende onderzoeken onder Ouderen In Instellingen (bijvoorbeeld OII-1996 en 2000).

De vragen uit POLS over horen, zien en mobiliteit, en de vragen over het vermogen om activiteiten van het dagelijkse leven uit te voeren zijn afgeleid van een OECD-vragenlijst (McWhinnie, 1981) en geven een indruk van het tweede niveau van de ICF, het niveau van activiteiten.

Bronnen en Literatuur

Bronnen

OII. Onderzoek Ouderen In Instellingen (SCP)
POLS, gezondheid en welzijn. Permanent Onderzoek Leefsituatie, gezondheid en welzijn (CBS)

Literatuur

McWhinnie JR.Disability assessment in population surveys: Results of the OECD common development effort. Revue d'Épidemiologie et de Santé Publique, 1981; 29: 413-419.
WHO-FIC Collaborating Centre, World Health Organization.ICF. Internationale classificatie van het menselijk functioneren. Houten: Bohn Stafleu Van Loghum, 2002.

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

ADL: Activiteiten van het dagelijks leven
CBS: Centraal Bureau voor de Statistiek; URL: http://www.cbs.nl
ICF: International Classification of Functioning, Disability and Health
ICIDH: International classification of impairments, disabilities and handicaps
OECD: Organisation for Economic Co-operation and Development; Organisatie voor economische samenwerking en ontwikkeling. URL ledenlijst van de OECD: http://www.oecd.org/document/58/0,3746,en_2649_201185_1889402_1_1_1_1,00.html
POLS: Permanent Onderzoek Leefsituatie (Statistics Netherlands Permanent Survey of Living Conditions)

Gool CH van (RIVM), Hoeymans N (RIVM), Picavet HSJ (RIVM). Wat is lichamelijk functioneren en hoe wordt het gemeten? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Gezondheid en ziekte\Functioneren en kwaliteit van leven\Lichamelijk functioneren, 7 december 2009.