Lichamelijk functioneren: Wat is de relatie met ziekten en determinanten?

Samenhang tussen ziekten en beperkingen Samenhang in beperkingen

Samenhang tussen ziekten en beperkingen

Inzicht in oorzaken van beperkingen belangrijk voor behoud onafhankelijkheid

Hoe langer beperkingen kunnen worden voorkomen of verergering van beperkingen kan worden uitgesteld, des te langer zijn mensen in staat hun onafhankelijkheid en mobiliteit behouden (Satariano, 1997). Om inzicht te verkrijgen in de mogelijkheden voor preventie van beperkingen is het relevant na te gaan welke ziekten of klachten aan beperkingen ten grondslag liggen en of er beïnvloedbare leefstijlfactoren een rol spelen.

Niet iedere ziekte leidt tot beperkingen

Veelal worden beperkingen veroorzaakt door ziekten en aandoeningen, maar niet iedere ziekte of aandoening leidt tot beperkingen. Pas als de ziekte of aandoening negatieve invloed heeft op het uitvoeren van activiteiten is er sprake van een relatie tussen ziekte en beperkingen. Ook is niet iedere beperking toe te schrijven aan een (gediagnosticeerde) ziekte of aandoening.

Samenhang ziekte en beperkingen in de bevolking van belang voor volksgezondheid

Behalve het beperkend effect van aandoeningen op individueel niveau, is ook de mate waarin ziekten voorkomen van belang voor de volksgezondheid. Zeldzame aandoeningen die samengaan met veel beperkingen, zoals bijvoorbeeld een dwarslaesie, zijn dan ook niet verantwoordelijk voor veel beperkingen in de bevolking als geheel. Aan de andere kant kunnen ziekten die individueel licht beperkend zijn, veel beperkingen in de bevolking veroorzaken als ze veel voorkomen.

Slechtziendheid en rugaandoeningen op individueel niveau vaak beperkend

Aandoeningen die relatief vaak met ADL-beperkingen samengaan op individueel niveau zijn artrose en gewrichtsontstekingen, rugaandoeningen en slechtziendheid (OR's tussen 3,1 en 2,4; zie tabel 1). Aandoeningen die relatief vaak met mobiliteitsbeperkingen samengaan zijn slechtziendheid, rugaandoeningen en slechthorendheid (OR's tussen 3,1 en 2,7; zie tabel 1).

Beperkingen in bevolking grotendeels toe te schrijven aan artrose, gewrichtsontsteking en rugaandoeningen

Het grootste deel van de beperkingen in de bevolking is toe te schrijven aan klachten en aandoeningen van het bewegingsapparaat (zie tabel 1). Hier geldt: hoe hoger het populatie attributieve risico (PAR), hoe vaker de beperkingen in de bevolking toe te schrijven zijn aan deze ziekte. Artrose en gewrichtsontsteking zijn hiervan veruit de belangrijkste voor ADL-beperkingen, gevolgd door rugaandoeningen. Ook het grootste deel van de mobiliteitsbeperkingen is toe te schrijven aan klachten rugaandoeningen en artrose en gewrichtsontsteking.

Driekwart ADL- en mobiliteitsbeperkingen toe te schrijven ziekten en aandoeningen

Driekwart van de langdurige beperkingen in ADL en mobiliteit is toe te schrijven aan de chronische aandoeningen die hier gemeten zijn. Het resterende deel zal voor een belangrijk deel voor rekening komen van ongevallen, aangeboren afwijkingen, psychische problematiek en ‘veroudering’.

Tabel 1: Relatieve belang van afzonderlijke chronische aandoeningen voor de totale omvang van ADL- en mobiliteitsbeperkingen in de Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder, gerangschikt op PAR ^a omvang van ADL-beperkingen (Bron: POLS, gezondheid en welzijn 2006-2007).

Aandoening	Prevalentie (%)	ADL-beperkingen		Mobiliteits-beperkingen
		OR	PAR (%)^a	OR	PAR (%) ^a
Artrose of chronische gewrichtsontsteking	13,6	3,1	32,3	2,5	19,2
Ernstige of hardnekkige rugaandoening	10,1	2,7	18,6	2,9	15,0
Slechtziendheid	4,6	2,4	8,2	3,1	7,7
Astma of COPD	7,3	2,0	7,1	1,8	4,6
Hartinfarct of andere ernstige hartaandoening	4,2	1,8	5,8	1,8	4,2
Ernstige of hardnekkige aandoening aan nek, schouder, elleboog, pols of hand	13,6	1,3	5,4	1,6	8,2
Slechthorendheid	2,7	2,2	5,0	2,7	4,6
Diabetes Mellitus	4,5	1,6	4,6	1,9	4,5
Beroerte (ooit)	2,4	1,7	2,9	2,2	3,2
Psoriasis of chronisch eczeem	5,6	1,4	2,1	0,9	-0,7
Kanker (ooit)	5,5	1,0	0,4	1,3	1,7
Ernstige of hardnekkige darmstoornis (>3 maanden)	3,0	0,9	-0,4	1,3	1,0
Alle aandoeningen			78,2		72,9

^a PAR’s (Populatie Attributief Risico) berekend met eliminatietechniek op basis van het logistische model, uitgedrukt in % van de totale omvang van beperkingen, bevolking van 12 jaar en ouder.

Noot: statistisch niet significante Odds Ratios zijn cursief weergegeven.

Naar boven

Samenhang in beperkingen

Driekwart van mensen met ADL-beperking heeft ook mobiliteitsbeperking

Ten opzichte van jongere leeftijden rapporteren mensen vanaf 65 jaar relatief vaker meer dan één beperking te hebben. Vanaf 80 jaar is de groep die aangeeft meer dan één beperking te hebben bijna twee keer zo groot als de groep die aangeeft één beperking te hebben (zie ook: Hoeveel mensen hebben lichamelijke beperkingen?). Wat opvalt aan het samen vóórkomen van beperkingen is dat van alle mensen met een ADL-beperking 72% ook nog een mobiliteitsbeperking heeft, 21% nog een gezichtsbeperking en 15% een gehoorbeperking (zie figuur 1). Van alle mensen met een gehoorbeperking heeft 34% ook nog een mobiliteitsbeperking, heeft 23% ook nog een gezichtsbeperking en 22% een ADL-beperking. Van alle mensen met een gezichtsbeperking heeft 37% ook nog een mobiliteitsbeperking, 19% nog een ADL-beperking en 15% een gehoorbeperking. Van alle mensen met een mobiliteitsbeperking heeft 36% ook nog een ADL-beperking, 20% nog een gezichtsbeperking en 12% een gehoorbeperking. Voor deze figuur geldt dat de weergegeven percentages van comorbide beperkingen niet zomaar opgeteld kunnen worden vanwege eventuele overlap bij drie of meer beperkingen.

Figuur 1: Samenhang in het voorkomen van beperkingen voor de totale omvang van beperkingen in de Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder (Bron: POLS, gezondheid en welzijn, 2007).

Naar boven

Bronnen en Literatuur

Bronnen

POLS, gezondheid en welzijn. Permanent Onderzoek Leefsituatie, gezondheid en welzijn (CBS)

Literatuur

Satariano WA.The disabilities of aging - Looking to the physical environment. Am J Public Health 1997; 87: 331-332.

Begrippen en afkortingen

Afkortingen

ADL: Activiteiten van het dagelijks leven
OR: Odds ratio; De verhouding (quotiënt) tussen twee odds.
PAR: Populatie attributief risico; Maat voor de hoeveelheid gezondheidsverlies in een populatie die is toe te schrijven aan een risicofactor: het percentage van het gezondheidsprobleem in de totale populatie dat kan worden voorkomen door volledige uitschakeling van de risicofactor. Het is hiermee een schatting van de theoretisch te behalen gezondheidswinst in een populatie.

Gool CH van (RIVM), Hoeymans N (RIVM), Picavet HSJ (RIVM). Lichamelijk functioneren: Wat is de relatie met ziekten en determinanten? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\Gezondheid en ziekte\Functioneren en kwaliteit van leven\Lichamelijk functioneren, 7 december 2009.